Khuyến cáo Dự phòng nhiễm COVID-19 trong đơn vị siêu âm tim

TS.Nguyễn Thị Thu Hoài

Phó Viện trưởng, Viện Tim Mạch Quốc Gia Việt Nam, Bệnh Viện Bạch Mai

GIỚI THIỆU

Chủng virus corona mới 2019 hay virus corona -2  gây hội chứng viêm đường hô hấp cấp trầm trọng (SARS-CoV-2) gây bệnh lý coronavirus 2019 (COVID-19) đã được tuyên bố là đại dịch, và đang ảnh hưởng trầm trọng tới hệ thống chăm sóc sức khỏe trên toàn cầu. Nhân viên y tế có nguy cơ cao do virus rất dễ lây lan, đặt biệt qua tiếp xúc gần trong quá trình tiến hành siêu âm tim cho người bệnh. Virus corona 2019 có nguy cơ gây tử vong và nhập viện cao, đặc biệt ở một số nhóm bệnh nhân (người già, người bị bệnh mạn tính, người suy giảm miễn dịch và phụ nữ có thai). Các đơn vị siêu âm tim có thể được yêu cầu làm siêu âm cho bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định COVID-19. Do đó, các bác sỹ và điều dưỡng siêu âm tim có thể bị phơi nhiễm với SARS-CoV-2.

Bác sỹ lâm sàng, bác sỹ siêu âm, điều dưỡng có nhiệm vụ chăm sóc và điều trị bệnh nhân là những người đang ở hàng tuyến đầu trong cuộc chiến chống COVID-19 .Chúng ta có nguy cơ phơi nhiễm cao, đặc biệt khi tham gia chăm sóc và điều trị bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã xác định mắc bệnh. Mặc dù nhiệm vụ trung tâm của chúng ta là chăm sóc và điều trị người bệnh, chúng ta đồng thời có trách nhiệm bảo vệ bản thân và gia đình cũng như các bệnh nhân khác bằng cách hạn chế sự lây lan của bệnh dịch này. Trong thực hành, chúng ta có thể giảm thiểu nguy cơ phơi nhiễm bằng cách sử dụng các phương tiện phòng hộ cá nhân một cách đúng đắn.

Tài liệu này nhằm mục đích hướng dẫn thực hành siêu âm tim trong thời điểm thách thức như hiện nay và được xây dựng trên ý kiến từ nhiều đơn vị và bác sỹ siêu âm tim đã có kinh nghiệm tiếp xúc với bệnh nhân COVID-19 hoặc đã chủ động chuẩn bị kỹ càng cho tình huống này. Tình hình bùng nổ dịch bệnh có thể diễn biến phức tạp và khuyến cáo có thể thay đổi.

Tài liệu này hướng dẫn cách phân độ ưu tiên cho  bệnh nhân và đưa ra quyết định thực hiện siêu âm tim khi có yêu cầu, cũng như các chỉ định và thủ thuật được khuyến cáo nhằm đánh giá chức năng tim mạch ở bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định COVID-19. Thêm vào đó, chúng tôi cũng liệt kê các phương tiện cần thiết được khuyến cáo sử dụng trong phòng siêu âm để dự phòng lây nhiễm.

BỆNH NHÂN NÀO CẦN PHẢI LÀM SIÊU ÂM TIM?

Xem xét lại chỉ định siêu âm tim

Siêu âm tim (siêu âm tim qua thành ngực, siêu âm tim gắng sức hoặc siêu âm tim qua thực quản) chỉ nên thực hiện nếu mang lại lợi ích về lâm sàng. Hội Siêu Âm Tim Hoa Kỳ (ASE) và các hội siêu âm đã đưa ra tiêu chí về những chỉ định phù hợp cho siêu âm tim và chẩn đoán hình ảnh tim mạch (Appropriate Use Criteria). Trong tình trạng bùng phát SARS-CoV-2 hiện nay, cần nhấn mạnh rằng: nên tránh thực hiện những thăm dò ít phù hợp ít nhất tại thời điểm tình trạng nhiễm COVID-19 của bệnh nhân còn nghi ngờ, chưa rõ ràng. Siêu âm tim không nên được chỉ định nếu không thực sự mang lại lợi ích về lâm sàng, có thể cần rà soát lại chỉ định siêu âm tim, đặc biệt ở những bệnh nhân có triệu chứng nhưng tình trạng nhiễm SARS-CoV-2 chưa được xác định. Thêm vào đó, không nên tiến hành siêu âm tim nhiều lần trừ khi tình trạng lâm sàng của bệnh nhân có sự thay đổi rõ ràng.

Ngoài ra, có nhiều trường hợp siêu âm tim có thể trì hoãn tới những ngày sau. Có hai phương pháp để xác định những trường hợp này:

Xác định các trường hợp siêu âm tim thường quy và hẹn lại lịch, chỉ thực hiện những trường hợp khác còn lại.

Xác định các trường hợp siêu âm tim tim khẩn cấp hoặc cấp cứu và trì hoãn những trường hợp còn lại.

Hai cách sàng lọc chỉ định siêu âm tim nói trên đều ưu tiên xác định bệnh nhân có nguy cơ tử vong cao hoặc mắc bệnh nặng trong thời gian ngắn nếu không được tiến hành siêu âm tim.

Do diễn biến của dịch bệnh bùng phát, nhiều trung tâm phải đối mặt với tình trạng quá tải và thiếu nhân viên y tế có kinh nghiệm cũng như trang thiết bị. Trong hoàn cảnh đó, cần phân độ nguy cấp trong chỉ định siêu âm tim – quyết định trường hợp siêu âm tim khẩn cấp/ cấp cứu hoặc chỉ định siêu âm tim nào phù hợp cần thực hiện hoặc trường hợp nào phải thực hiện trước tiên. Thứ tự ưu tiên của chỉ định nên được tiến hành trên từng ca bệnh dựa vào các yếu tố nguy cơ của bệnh nhân như chỉ định siêu âm tim hiện tại, tình trạng lâm sàng hiện tại, tiền sử y khoa và kết quả các test chẩn đoán khác. Ý kiến tham vấn của bác sỹ lâm sàng trong xác định thứ tự ưu tiên siêu âm tim rất cần thiết.

Siêu âm tim qua thực quản (SATTQ) làm tăng nguy cơ lan truyền SARS-CoV2 do có thể bắn các giọt khí dung nhỏ chứa một lượng lớn virus. Do đó, SATTQ cần được cân nhắc đặc biệt về chỉ định và thời điểm thực hiện cùng những lưu ý kèm theo (xem bên dưới). SATTQ có thể trì hoãn hoặc hủy bỏ nếu chỉ định không phù hợp, ít mang lại lợi ích về lâm sàng và/hoặc có các phương tiện chẩn đoán hình ảnh khác có thể cung cấp các thông tin cần thiết (ví dụ: siêu âm tim thành ngực với chất cản âm).

ĐỊA ĐIỂM THỰC HIỆN Ở ĐÂU?

Khả năng cơ động của siêu âm tim trong thăm dò hình ảnh mang lại lợi ích rõ ràng là không cần di chuyển bệnh nhân cũng như làm tăng nguy cơ phát tán virus trong bệnh viện và các khoa phòng. Tất cả các kỹ thuật siêu âm tim (bao gồm cả siêu âm tim gắng sức bằng thuốc) đều có thể thực hiện được ở các khoa phòng khác ngoài phòng siêu âm như: khoa cấp cứu, tại các bệnh phòng, khoa hồi sức tích cực, phòng mổ, khu vực cách ly và trong phòng can thiệp bệnh tim cấu trúc hoặc điện sinh lý.

Xác định địa điểm làm siêu âm tim tối ưu để giảm thiểu nguy cơ phát tán virus nhưng cũng cần lưu ý đến khả năng theo dõi và đội ngũ nhân viên tại các địa điểm khoa phòng khác nhau. Ví dụ, đối với các bệnh nhân nghi ngờ hoặc xác định COVID-19 đang điều trị tại phòng cách ly, siêu âm tim nên được tiến hành tại phòng của bệnh nhân để tránh được nguy cơ làm bệnh dịch lây lan rộng hơn so với việc vận chuyển bệnh nhân tới các khu vực khác trong bệnh viện. Tuy nhiên, siêu âm tim gắng sức hoặc SATTQ có thể không thực hiện được tại phòng cách ly do thiếu phương tiện theo dõi và nhân lực.

Với bệnh nhân ngoại trú, cần sàng lọc bệnh nhân nhiễm virus theo quy trình tại chỗ với các phương pháp được bảo đảm. Một số đơn vị siêu âm tim có thể bố trí phòng riêng và máy siêu âm tim riêng cho bệnh nghi ngờ hoặc đã xác định nhiễm virus.

TIẾN HÀNH SIÊU ÂM TIM NHƯ THẾ NÀO?

Quy trình:

Thăm dò hình ảnh tim mạch được thực hiện bởi đội ngũ nhân viên, máy móc và các quy trình đa dạng. Siêu âm hỗ trợ thăm khám lâm sàng (UAPE), siêu âm tim tại chỗ (POCUS), siêu âm tim tại khoa hồi sức tích cực (CCE), siêu âm tim qua thành ngực thường quy toàn diện hoặc khu trú, SATTQ và siêu âm tim gắng sức đều có vai trò nhất định trong chăm sóc và điều trị bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã xác định COVID-19. UAPE và POCUS được tiến hành tại giường bệnh bởi bác sỹ lâm sàng đang điều trị những bệnh nhân trên là lựa chọn thích hợp để sàng lọc những vấn đề quan trọng về tim mạch, làm sáng tỏ sự liên quan của tim mạch tới các triệu chứng, dấu hiệu và xác định thứ tự ưu tiên của bệnh nhân cần được thực hiện siêu âm tim hoàn chỉnh tại đơn vị siêu âm tim theo mức độ nặng nhẹ, và thậm chí có thể xác định tình trạng rối loạn chức năng thất trái sớm trong quá trình nhiễm COVID-19, tất cả cần tránh phơi nhiễm cho những người khác và sử dụng các phương tiện phòng hộ kèm theo. Phụ thuộc vào chức năng của các máy siêu âm tim, hình ảnh thu được từ UAPE, POCUS và CCE có thể được lưu lại và hội chẩn từ xa với các chuyên gia siêu âm tim có kinh nghiệm. Xem xét lại những hình ảnh siêu âm tim đã lưu giúp khu trú hơn trong thăm dò hình ảnh ở những lần siêu âm tiếp theo,  cũng như so sánh diễn biến theo thời gian của cấu trúc và chức năng tim. Một số máy siêu âm có sử dụng camera cho phép bác sỹ siêu âm hoặc các chuyên gia chẩn đoán hình ảnh khác hướng dẫn cách đặt đầu dò siêu âm từ xa.

Siêu âm tim cho bệnh nhân nghi ngờ hoặc đã xác định COVID-19 cần tập trung vào chẩn đoán một cách cần thiết nhất nhưng đồng thời cũng nên cung cấp các thông tin toàn diện đủ để tránh việc phải tiến hành siêu âm lại nhằm bổ sung thông tin hình ảnh. Mỗi lần tiến hành siêu âm tim cần phù hợp với chỉ định và kế hoạch điều trị lâu dài, sau khi xem lại những hình ảnh của lần siêu âm tim trước đó và các phương tiện chẩn đoán hình ảnh khác. Siêu âm tim hoàn chỉnh có thể cần thiết trong một số trường hợp. Cần lên kế hoạch làm siêu âm tim có sử dụng chất cản âm để hạn chế thời gian bác sỹ siêu âm phải chờ đợi cho tới khi chất cản âm được vận chuyển đến hoặc phải sử dụng các phương tiện phòng hộ cá nhân để ra khỏi phòng bệnh để lấy chất cản âm. Bất kể phương pháp siêu âm nào được sử dụng (UAPE, POCUS, CCE hay siêu âm tim hoàn chỉnh), thời gian làm siêu âm càng dài, nguy cơ phơi nhiễm cho nhân viên y tế càng cao. Những trường hợp siêu âm tim này không được do sinh viên hoặc bác sỹ siêu âm thiếu kinh nghiệm thực hiện, nhằm giảm thiểu thời gian làm siêu âm trong khi vẫn thu được dữ liệu hình ảnh với chất lượng cao nhất có thể.

Bảo vệ

Con người

Siêu âm tim nên được thực hiện dựa trên chuẩn hóa của bệnh viện và dự phòng phát tán virus. Rửa tay kỹ càng và thường xuyên đặc biệt quan trọng. Ở một số đơn vị, các trường hợp nghi ngờ hoặc xác định COVID-19 được điều trị tương tự nhau. Các loại phương tiện phòng hộ cá nhân được phân loại theo mức độ và danh mục.