100 vấn đề lâm sàng cần nhớ về bệnh lý tuyến thượng thận – Sinh dục

1- Tuyến thượng thận gồm hai phần riêng biệt về mặt chức năng: vỏ thượng thận và tủy thượng thận.

Vỏ thượng thận chiếm khoảng 80-90% khối lượng tuyến và sản xuất các hormone steroid như cortisol, aldosterone và androgen.

Tủy thượng thận sản xuất catecholamine như epinephrine và norepinephrine.

Sự phân chia này phản ánh nguồn gốc phôi thai khác nhau: vỏ từ trung bì, tủy từ ngoại bì thần kinh.

2- Cortisol được điều hòa bởi trục vùng dưới đồi-Tuyến yên-Tuyến thượng thận (HPA).

CRH từ vùng dưới đồi kích thích tuyến yên tiết ACTH, sau đó ACTH kích thích vỏ thượng thận sản xuất cortisol. Cortisol có cơ chế kiểm soát ngược (phản hồi âm) lên vùng dưới đồi và tuyến yên.

Rối loạn trục này dẫn đến các bệnh lý như Cushing’s syndrome hoặc suy thượng thận.

3- Aldosterone đóng vai trò quan trọng trong điều hòa cân bằng natri và kali.

Được sản xuất tại vùng cầu của vỏ thượng thận, aldosterone tăng tái hấp thu natri và bài tiết kali tại ống lượn xa và ống góp của thận. Sự điều hòa aldosterone chủ yếu thông qua hệ renin-angiotensin-aldosterone (RAAS) và nồng độ kali huyết thanh.

4- Hội chứng Cushing là tình trạng tăng cortisol mạn tính trong cơ thể.

Biểu hiện lâm sàng đặc trưng bao gồm: béo phì trung tâm, mặt tròn như mặt trăng, vệt rạn da màu tím, yếu cơ gần, tăng huyết áp, rối loạn dung nạp glucose. Nguyên nhân có thể do tuyến yên (bệnh Cushing), u tuyến thượng thận hoặc do dùng glucocorticoid ngoại sinh kéo dài.

5- Tiêu chuẩn chẩn đoán hội chứng Cushing dựa vào xét nghiệm sàng lọc và xác định.

Các xét nghiệm sàng lọc bao gồm:

Cortisol nước tiểu 24 giờ (UFC) > 3 lần giới hạn trên bình thường

Cortisol máu lúc nửa đêm > 1.8 μg/dL (50 nmol/L)

Test ức chế dexamethasone liều thấp qua đêm: cortisol máu 8 giờ sáng > 1.8 μg/dL (50 nmol/L) Xét nghiệm xác định: test ức chế dexamethasone liều cao, đo ACTH máu, chụp MRI tuyến yên, CT thượng thận.