Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 1. THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC ĐƠN VỊ CHĂM SÓC TÍCH CỰC (ICU)

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 1. THIẾT KẾ VÀ TỔ CHỨC ĐƠN VỊ CHĂM SÓC TÍCH CỰC

Design and organisation of intensive care units
Peter Kruger; Nhi Nguyen
Oh’s Intensive Care Manual, Chapter 1, 3-9

ĐƠN VỊ CHĂM SÓC TÍCH CỰC LÀ GÌ?

Các đơn vị chăm sóc tích cực (Intensive care units – ICUs) hình thành từ các phòng hồi tỉnh sau phẫu thuật và đơn vị hô hấp vào giữa thế kỷ 20, khi y học nhận ra lợi ích to lớn của việc tập trung những người bệnh nặng nhất vào cùng một khu vực. ICU là một khu vực riêng biệt và khép kín trong bệnh viện, chuyên điều trị những người bệnh mắc suy đa tạng đe dọa tính mạng (hoặc có nguy cơ đe dọa tính mạng) nhưng có khả năng hồi phục. ICU tập trung chuyên môn lâm sàng, công nghệ và các nguồn lực điều trị để hỗ trợ người bệnh cùng gia đình họ. Nơi đây quy tụ đội ngũ bác sĩ, điều dưỡng và nhân viên y tế có kỹ năng chuyên môn cao và giàu kinh nghiệm trong việc quản lý bệnh nặng. Việc tập trung những kỹ năng và nguồn lực thiết yếu này vào một khu vực duy nhất trong bệnh viện giúp tối ưu hóa hiệu quả chăm sóc.

Dịch vụ lâm sàng mà ICU cung cấp phản ánh nhu cầu thực tế của bệnh viện và hệ thống y tế địa phương. Do đó, có sự khác biệt nhất định về quy mô và mô hình chăm sóc giữa các cơ sở y tế ở khu vực nông thôn, tuyến tỉnh, khu vực đô thị và các bệnh viện tuyến cuối (tertiary centres). Về cơ bản, ICU chịu trách nhiệm chăm sóc những người bệnh vượt quá khả năng quản lý của các khoa phòng thông thường trong một bệnh viện cụ thể. Vì thế, tiêu chuẩn nhập viện ICU sẽ khác nhau tùy thuộc vào từng bệnh viện và khu vực y tế, dựa trên sự phân bổ nhân lực và kỹ năng chuyên môn của toàn viện. Đây là điều cần thiết nhằm đảm bảo mỗi bệnh viện có thể cung cấp dịch vụ chăm sóc chất lượng cao nhất cho những ca bệnh nặng nhất trong điều kiện thực tế của cơ sở đó.

Trong mọi môi trường lâm sàng, kỹ năng của đội ngũ chăm sóc tích cực luôn đóng vai trò thiết yếu 24 giờ một ngày, 7 ngày một tuần. Người bệnh nhập viện ICU có thể theo kế hoạch (có dự tính trước) hoặc ngoài kế hoạch (đột xuất) và có thể đến từ phòng mổ, khoa cấp cứu, các khoa phòng thông thường hoặc các khu vực khác của bệnh viện. Các dịch vụ vận chuyển cấp cứu cũng có thể chuyển người bệnh từ các cơ sở y tế khác đến. Sự khó lường của các ca nhập viện đòi hỏi hệ thống y tế phải tổ chức nhân sự một cách linh hoạt, có khả năng phản ứng nhanh trước mọi tình huống, bất kể ngày hay đêm.

Trên toàn thế giới, có nhiều mô hình khác nhau để cung cấp các dịch vụ theo dõi và can thiệp ở cấp độ cao. Trước đây, các bệnh viện thường tổ chức thành các ICU nội khoa và ngoại khoa riêng biệt, cùng với các đơn vị chăm sóc tăng cường (high-dependency units – HDUs) nằm rải rác khắp viện. Nhằm chuẩn hóa mô hình chăm sóc và quản lý, các ICU ngày nay đang dần chuyển sang mô hình tiếp nhận bệnh hỗn hợp (general) thay vì chia nhỏ thành các đơn vị chuyên khoa riêng lẻ. Các bệnh viện tuyến cuối lớn có thể có đủ lượng bệnh và mặt bệnh đa dạng để tổ chức thành các khu vực chuyên khoa sâu (subspecialties) như ICU ngoại thần kinh hoặc ICU tim mạch. Dù vậy, các mô hình ICU chuyên khoa riêng biệt vẫn tồn tại ở nhiều quốc gia. Nói chung, người ta phân loại các đơn vị theo đối tượng tiếp nhận: người lớn, nhi khoa hoặc sơ sinh. Những đơn vị tiếp nhận cả người lớn và trẻ em (mixed units) chỉ chiếm thiểu số và thường nằm ở các cơ sở y tế tuyến tỉnh quy mô nhỏ.

Có nhiều cách để phân loại các ICU. Các hệ thống phân loại này giúp chúng ta hiểu rõ năng lực cung cấp dịch vụ của từng ICU cụ thể. Việc xác định rõ năng lực của đơn vị có ý nghĩa quan trọng trong việc lập kế hoạch cho các dịch vụ khác của bệnh viện (ví dụ, đánh giá mức độ phức tạp của các ca phẫu thuật mà bệnh viện có thể thực hiện). Nó cũng phác thảo những dịch vụ thiết yếu cần có để hỗ trợ chăm sóc tích cực, chẳng hạn như dịch vụ xét nghiệm và chẩn đoán hình ảnh 24 giờ, hệ thống trang thiết bị và cơ cấu kỹ năng của nhân viên nhằm tối ưu hóa hoạt động lâm sàng. Những khuôn khổ này nhấn mạnh mối quan hệ cộng sinh quan trọng giữa mỗi bệnh viện và hoạt động ICU của nó. Cung cấp dịch vụ chăm sóc tích cực đòi hỏi nguồn lực chuyên biệt và tốn kém; do đó, các cơ quan quản lý và tài trợ phải cân bằng giữa nhu cầu dịch vụ và nguồn lực hiện có.

Khi xem xét mức độ phức tạp của tình trạng bệnh và mức độ phụ thuộc vào điều dưỡng, y học có nhiều cách để mô tả các mức độ chăm sóc. Ở nhiều khu vực, ICU đại diện cho cấp độ cao nhất. Nhiều bệnh viện cũng tổ chức một cấp độ trung gian cao hơn so với chăm sóc tại các khoa phòng thông thường. Tùy thuộc vào từng khu vực, các cấp độ trung gian này mang nhiều tên gọi khác nhau như: chăm sóc tăng cường (high dependency), chăm sóc mức độ cấp tính cao (high acuity), chăm sóc cấp độ 2 (level 2 care) hoặc các đơn vị theo dõi sát (close observation units). Trong một số trường hợp, chúng cũng đóng vai trò là khu vực hạ bậc chăm sóc (step-down area), cung cấp dịch vụ trung gian giữa ICU và các khoa phòng thông thường.

Dù mang tên gọi gì, ban giám đốc có thể tích hợp các khu vực chăm sóc cấp tính trung gian này vào ICU cả về mặt chức năng và quản lý hành chính. Bệnh viện cần ban hành các hướng dẫn chuyên biệt về nhân sự, cấu trúc và chức năng của các đơn vị này, bất kể chúng hoạt động độc lập hay trực thuộc ICU. Việc tổ chức các đơn vị cho phép điều chỉnh tỷ lệ điều dưỡng linh hoạt theo nhu cầu của người bệnh (ví dụ: tỷ lệ 1:1, 1:2) sẽ mang lại hiệu quả vận hành tối ưu.

Mặc dù thông thường người bệnh ICU cần chế độ chăm sóc với tỷ lệ điều dưỡng 1:1, nhưng điều này không phải lúc nào cũng bắt buộc. Trong các tình huống khủng hoảng, chẳng hạn như đại dịch COVID-19, tỷ lệ nhân sự tiêu chuẩn này buộc phải thay đổi để đáp ứng thực tế. Ở những bệnh viện không có HDU riêng biệt, ICU có thể là nơi thích hợp nhất để quản lý một số người bệnh cần theo dõi sát sao.

Khi lập kế hoạch cho các khu vực ICU/HDU hỗn hợp, cần lưu ý rằng những người bệnh ít nghiêm trọng hơn đòi hỏi các cơ sở vật chất khác, chẳng hạn như thêm phòng tắm và có thể có những yêu cầu khác biệt về vật lý trị liệu. Việc bố trí các đơn vị này phải đáp ứng nhu cầu thay đổi của người bệnh khi họ chuyển qua các giai đoạn khác nhau của bệnh lý. Đồng thời, cũng cần xem xét các vấn đề tâm lý tiềm ẩn khi có những người bệnh tỉnh táo nằm trong môi trường ICU bận rộn. Một số bệnh viện có thể có các khu vực chăm sóc mức độ cấp tính cao khác, nhưng những nơi này thường không đáp ứng đủ yêu cầu hoặc vai trò của một HDU thực sự.

NGUYÊN TẮC THIẾT KẾ ICU

LẬP KẾ HOẠCH VÀ SỨC CHỨA PHÙ HỢP

Chăm sóc tích cực chiếm một phần đáng kể trong tổng nguồn lực của bệnh viện. Số lượng giường ICU trên 100.000 dân có sự chênh lệch lớn giữa các khu vực pháp lý và các quốc gia trên thế giới. Dù con số chính xác thay đổi, nhưng một vài ví dụ bao gồm: 3,6 giường/100.000 dân ở New Zealand lên đến 25,8 giường/100.000 dân ở Hoa Kỳ. Quá trình xác định số lượng giường ICU phù hợp cho một bệnh viện hoặc khu vực phải dựa trên tất cả các dữ liệu có sẵn. Những dữ liệu này nên bao gồm thông tin về hiệu suất sử dụng giường bệnh trong quá khứ, đặc điểm nhân khẩu học của người bệnh, các mức độ hỗ trợ chức năng cơ quan và mức độ ùn ứ bệnh nhân (khi người bệnh phải chờ để chuyển xuống các đơn vị có mức độ chăm sóc thấp hơn hoặc các khoa phòng thông thường) nhằm đưa ra các dự báo trong tương lai. Nhân viên y tế và điều dưỡng của ICU phải luôn tham gia vào quá trình thiết kế và lựa chọn trang thiết bị, vật tư để đảm bảo khả năng cung cấp dịch vụ chăm sóc tốt nhất cho người bệnh nguy kịch.

Tùy thuộc vào số lượng giường dự kiến, thiết kế có thể tổ chức thành các cụm (pods). Quy mô tối ưu của các cụm cần được cân nhắc kỹ lưỡng, cân bằng giữa nhu cầu dịch vụ và khả năng sắp xếp nhân sự hàng ngày. Mười đến mười bốn giường là quy mô tối đa mà một bác sĩ chuyên khoa cấp cao có thể quản lý hiệu quả. Các đơn vị có nhiều cụm thường sẽ phân chia đội ngũ y tế thành các nhóm chịu trách nhiệm cho từng cụm.

VỊ TRÍ VÀ SƠ ĐỒ MẶT BẰNG CỦA ICU

Chất lượng y học chăm sóc tích cực phụ thuộc nhiều vào vị trí, mối liên hệ với các khu vực khác trong bệnh viện, thiết kế khoa học và không gian rộng rãi. Bất kỳ kế hoạch nâng cấp hoặc xây mới nào cũng phải xem xét kỹ lưỡng tất cả các khía cạnh này. Một không gian làm việc an toàn và hiệu quả là yêu cầu bắt buộc, và các nhà thiết kế cần đảm bảo điều này ngay từ đầu bằng cách loại bỏ các mối nguy hiểm và giảm thiểu rủi ro. Một thiết kế hiệu quả phải cân nhắc toàn diện về quy trình làm việc, môi trường vật lý và sự tương tác của mọi người trong không gian đó.

Lý tưởng nhất, vị trí của ICU trong bệnh viện phải tạo điều kiện thuận lợi cho việc di chuyển từ khoa Cấp cứu, phòng mổ và có sự kết nối chặt chẽ với các cơ sở chẩn đoán hình ảnh (và điện quang can thiệp – interventional radiology, nếu có). Quản lý an ninh và rủi ro sẽ đạt hiệu quả tốt nhất nếu tích hợp ngay từ khâu thiết kế. Các hoạt động hậu cần (back-of-house activities) như giao hàng và thu gom rác thải lý tưởng nên có lối đi riêng, tách biệt với lối đi chính dành cho người bệnh và khách thăm. Cần bố trí một khu vực tiếp đón cho người nhà với phòng chờ có diện tích phù hợp. Bệnh viện có thể cung cấp thông tin hướng dẫn cho người thân tại khu vực này. Cần cân nhắc về cả khía cạnh thiết kế lẫn vận hành để quản lý việc ra vào và thăm viếng trong và ngoài giờ làm việc. Các nhà quản lý cần lập bản đồ các tuyến đường dự kiến di chuyển người bệnh nặng để đảm bảo thang máy đủ rộng nhằm chứa giường bệnh, thiết bị và nhân viên. Các cửa ra vào lý tưởng nhất là loại tự động, kiểm soát bằng thẻ quẹt dành cho nhân viên, và thang máy phải có chức năng ghi đè điều khiển (override functionality) trong trường hợp khẩn cấp.