Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 4. CÁC CHUYÊN GIA Y TẾ PHỐI HỢP TRONG ICU

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 4. CÁC CHUYÊN GIA Y TẾ PHỐI HỢP TRONG ICU

Allied health professionals in ICU
Ella Terblanche; Jackie McRae; Sarah Dzumbira; Paul Twose
Oh’s Intensive Care Manual, Chapter 4, 24-29

GIỚI THIỆU

Năm 1984, có một trích dẫn cho rằng ‘thành công của chăm sóc tích cực do đó không chỉ được đo lường bằng các thống kê về tỷ lệ sống sót, như thể mỗi ca tử vong đều là một thất bại y khoa. Nó phải được đo lường bằng chất lượng cuộc sống được bảo tồn hoặc phục hồi, bằng sự ra đi thanh thản của những người mà cái chết là sự giải thoát cho họ, và bằng chất lượng của các mối quan hệ con người gắn liền với mỗi ca tử vong’.

Hơn 40 năm trôi qua, ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy những người sống sót sau bệnh hiểm nghèo (critical illness) có nguy cơ đối mặt với các di chứng sau chăm sóc tích cực (post-intensive care sequelae) bao gồm suy giảm thể chất và nhận thức (physical and cognitive impairments), rối loạn khí sắc (mood disorders), mệt mỏi và suy yếu (frailty). Dựa trên nhận thức này, hai thập kỷ qua đã chứng kiến sự công nhận ngày càng tăng đối với các vai trò, đóng góp và giá trị mà các chuyên gia y tế phối hợp (allied health professionals – AHPs) mang lại trong môi trường chăm sóc tích cực, đặc biệt là sự tập trung của họ vào quá trình phục hồi và phục hồi chức năng. Mỗi chuyên ngành y tế phối hợp đều mang đến những đóng góp độc đáo của riêng mình, cả trực tiếp lẫn gián tiếp cho việc chăm sóc bệnh nhân, nhưng đều được xây dựng dựa trên phương pháp tiếp cận nhằm cung cấp các dịch vụ toàn diện, lấy bệnh nhân làm trung tâm và có sự phối hợp đa chuyên khoa. Mô hình chăm sóc này đặt bệnh nhân vào vị trí trung tâm trong mối quan hệ chuyên môn và củng cố quan điểm rằng việc thấu hiểu góc nhìn của bệnh nhân phải là nền tảng cho thực hành y khoa chuẩn mực trong một mối quan hệ điều trị bình đẳng.

Nhiều ấn phẩm đã làm nổi bật vai trò của từng chuyên ngành y tế phối hợp riêng biệt (chuyên gia dinh dưỡng (dietitians), chuyên gia hoạt động trị liệu (occupational therapists – OTs), chuyên gia vật lý trị liệu (physiotherapists – PTs) và chuyên gia ngôn ngữ trị liệu (speech and language therapists – SLTs)) trong việc cung cấp các can thiệp chuyên sâu cho những bệnh nhân cần chăm sóc tích cực. Gần đây hơn, sự chú ý đã được dồn vào sự đóng góp tổng hợp mà các chuyên ngành này mang lại cũng như sự giao thoa rõ rệt trong phương pháp làm việc, với những đóng góp đáng kể vào định hướng chiến lược, giáo dục, cải tiến chất lượng liên tục và nghiên cứu.

Tầm quan trọng của các chuyên gia y tế phối hợp làm việc trong đơn vị chăm sóc tích cực (intensive care unit – ICU) cũng đã được nhấn mạnh trong các hướng dẫn quốc gia của Vương quốc Anh, tập trung vào cả việc cung cấp dịch vụ chăm sóc tích cực lẫn sự phục hồi của những bệnh nhân cần đến dịch vụ này. Hướng dẫn năm 2009 của Viện Y tế và Chăm sóc Xuất sắc Quốc gia (National Institute for Health and Care Excellence – NICE) về phục hồi chức năng sau bệnh hiểm nghèo có ý nghĩa tối quan trọng trong việc nâng cao vị thế của các dịch vụ phục hồi và phục hồi chức năng trong và sau giai đoạn bệnh hiểm nghèo, và sau đó tiếp tục được củng cố bởi các tiêu chuẩn chất lượng của NICE về phục hồi chức năng sau bệnh hiểm nghèo ở người lớn, tài liệu Cuộc sống sau Bệnh hiểm nghèo (Life after Critical Illness) và Hướng dẫn Cung cấp Dịch vụ Chăm sóc Tích cực (Guidelines for Provision of Intensive Care Services).

Chương này sẽ cung cấp một cái nhìn tổng quan về những đóng góp độc đáo của bốn chuyên ngành y tế phối hợp (dinh dưỡng học, hoạt động trị liệu, vật lý trị liệu và ngôn ngữ trị liệu) và sử dụng một ca lâm sàng của bệnh nhân để chứng minh những lợi ích của phương pháp tiếp cận đa chuyên khoa đối với các dịch vụ phục hồi và phục hồi chức năng dành cho những người cần chăm sóc tích cực.

DINH DƯỠNG HỌC

Bệnh nhân nằm trong khu chăm sóc tích cực hơn 48 giờ có nhiều khả năng đối mặt với nguy cơ cao tiến triển suy dinh dưỡng (malnutrition). Hầu hết các bệnh nhân đều cần hỗ trợ dinh dưỡng đường ruột (enteral nutrition – EN), dinh dưỡng tĩnh mạch (parenteral nutrition), hoặc dinh dưỡng đường miệng (hoặc kết hợp các phương pháp này) để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của họ, và việc cung cấp sự hỗ trợ dinh dưỡng này là một thách thức và đầy phức tạp. Việc sử dụng dinh dưỡng đường ruột sớm được ưu tiên, thường được khởi xướng thông qua các phác đồ do điều dưỡng hoặc bác sĩ chỉ đạo. Hướng dẫn của Hiệp hội Dinh dưỡng Tĩnh mạch và Đường ruột Châu Âu (European Society for Parenteral and Enteral Nutrition) khuyến cáo tăng dần lượng dinh dưỡng cung cấp theo từng bước, sau đó là cá thể hóa mục tiêu năng lượng và protein, với mục đích giảm thiểu nguy cơ suy dinh dưỡng, đồng thời tránh tình trạng nuôi ăn quá mức và các biến chứng liên quan đến dinh dưỡng.

Cùng với sự phát triển trong 30 năm qua, chuyên gia dinh dưỡng đã trở thành một thành phần quen thuộc trong nhóm đa chuyên khoa (multi-professional team – MPT) tại khu chăm sóc tích cực, cung cấp kiến thức dinh dưỡng độc đáo, chuyên môn lâm sàng và các kỹ năng chuyên biệt trong môi trường này, được đúc kết từ quá trình đào tạo chuyên sâu về dinh dưỡng và chế độ ăn.

Kế Hoạch Điều Trị Dinh Dưỡng Cá Thể Hóa

Vai trò chính của chuyên gia dinh dưỡng là cung cấp các kế hoạch điều trị dinh dưỡng cá thể hóa thông qua sự hợp tác với các bác sĩ lâm sàng, bệnh nhân và người chăm sóc. Có tới 78% bệnh nhân nhập viện chăm sóc tích cực trong tình trạng suy dinh dưỡng, và điều này có liên quan đến sự gia tăng đáng kể tỷ lệ tử vong, kéo dài thời gian nằm khu chăm sóc tích cực và tỷ lệ tái nhập viện khu chăm sóc tích cực. Các chuyên gia dinh dưỡng sử dụng sự kết hợp giữa các công cụ đánh giá và kỹ năng lâm sàng để xác định những bệnh nhân bị suy dinh dưỡng và triển khai các kế hoạch điều trị dinh dưỡng phù hợp. Công việc này bao gồm thiết lập các mục tiêu năng lượng và protein, thực hiện và diễn giải kết quả nhiệt lượng kế gián tiếp (indirect calorimetry), tư vấn về phác đồ dinh dưỡng phù hợp nhất và theo dõi liên tục. Họ đánh giá và xem xét nhiều yếu tố ảnh hưởng đến kế hoạch điều trị hỗ trợ dinh dưỡng và tiến hành theo dõi xuyên suốt thời gian bệnh nhân nằm khu chăm sóc tích cực. Các yếu tố cần xem xét bao gồm tuổi tác, chẩn đoán, các bệnh lý đồng mắc, mức độ nghiêm trọng của bệnh, tình trạng suy tạng, thời gian nằm viện dự kiến, chức năng dạ dày ruột và các phương thức điều trị chăm sóc tích cực, tương tác giữa thuốc và chất dinh dưỡng, các biến chứng chuyển hóa, điện giải để đánh giá nguy cơ hội chứng nuôi ăn lại (refeeding syndrome) và kiểm soát đường huyết. Trong các nghiên cứu mà chuyên gia dinh dưỡng trực tiếp cung cấp các phương pháp điều trị dinh dưỡng cá thể hóa cho bệnh nhân khu chăm sóc tích cực, dinh dưỡng đường ruột được khởi xướng sớm hơn và lượng dinh dưỡng cung cấp cũng ghi nhận sự gia tăng.

Việc đặt ống thông nuôi ăn tại giường, đặc biệt là ống thông hỗng tràng bởi các chuyên gia dinh dưỡng thực hành bậc cao đã giúp tiết kiệm chi phí nhờ tránh phải chụp X-quang, giảm thiểu các ca chỉ định nội soi và nhu cầu sử dụng dinh dưỡng tĩnh mạch, đồng thời hạn chế tối đa sự chậm trễ trong việc nuôi ăn cũng như giảm thiểu các đợt gián đoạn dinh dưỡng đường ruột.

Nghiên Cứu Và Giáo Dục

Các chuyên gia dinh dưỡng thường xuyên thẩm định và phổ biến các phát hiện từ nghiên cứu dinh dưỡng, do đó họ là những người ở vị trí tốt nhất để lãnh đạo việc xây dựng và triển khai các hướng dẫn dinh dưỡng nội bộ của khoa. Quá trình đào tạo liên tục của họ dành cho nhóm đa chuyên khoa giúp cải thiện sự tuân thủ phác đồ và làm tăng lượng dinh dưỡng được cung cấp. Các phác đồ thiết kế riêng do chuyên gia dinh dưỡng xây dựng nhằm giảm thời gian nhịn ăn trong khu chăm sóc tích cực đã dẫn đến sự sụt giảm đáng kể thời gian tạm ngừng dinh dưỡng đường ruột và tăng cường cung cấp dinh dưỡng. Trong một nghiên cứu quốc tế đa trung tâm quy mô lớn, số lượng chuyên gia dinh dưỡng khu chăm sóc tích cực được cấp ngân sách hoạt động nhiều hơn có mối liên quan đáng kể đến việc cung cấp hỗ trợ dinh dưỡng tốt hơn và khởi trị dinh dưỡng đường ruột sớm hơn theo đúng các hướng dẫn dinh dưỡng khu chăm sóc tích cực quốc tế.

Chăm Sóc Tiếp Diễn

Sau khi rút ống nội khí quản, bệnh nhân có thể gặp phải vô số rào cản đối với việc dung nạp đủ dinh dưỡng như chán ăn, chứng khó nuốt (dysphagia), thay đổi vị giác, no sớm và rối loạn chức năng dạ dày ruột, hệ quả cuối cùng dẫn đến suy dinh dưỡng. Điều này tác động trực tiếp đến quá trình phục hồi và phục hồi chức năng vốn phụ thuộc rất lớn vào lượng dinh dưỡng nạp vào đầy đủ. Các chuyên gia dinh dưỡng cung cấp các phương pháp điều trị dinh dưỡng tiếp diễn, bao gồm dinh dưỡng đường ruột bổ sung hoặc các chế phẩm dinh dưỡng bổ sung đường uống, đóng một vai trò nền tảng trong quá trình phục hồi dinh dưỡng của những người sống sót sau bệnh hiểm nghèo.

HOẠT ĐỘNG TRỊ LIỆU