Điện tâm đồ lâm sàng của Goldberger 10e. Chương 2. Cơ bản về Điện tâm đồ: Sóng, Khoảng và Đoạn

Điện tâm đồ lâm sàng của Goldberger: Cách tiếp cận đơn giản hóa, Ấn bản thứ 10.
Bản dịch và chú giải tiếng Việt bởi Ths.Bs. Lê Đình Sáng, Hiệu đính: TS.Bs. Lê Nhật Huy

Chương 2. Cơ bản về Điện tâm đồ: Sóng, Khoảng và Đoạn
Ary L. Goldberger MD, FACC, Zachary D. Goldberger MD, FACC, FAHA, FHRS and Alexei Shvilkin MD, PhD
Goldberger’s Clinical Electrocardiography, 2, 7-11

Mục đích đầu tiên của chương này là trình bày hai tính chất điện cơ bản của tế bào cơ tim: (1) khử cực (hoạt hóa) và (2) tái cực (phục hồi). Thứ hai, trong chương này và chương tiếp theo, chúng ta xác định và chỉ ra cách đo các dạng sóng cơ bản, các đoạn và khoảng cần thiết cho việc phân tích điện tâm đồ (ECG).

KHỬ CỰC VÀ TÁI CỰC

Trong Chương 1, thuật ngữ hoạt hóa điện (kích thích) được áp dụng cho sự lan truyền của tín hiệu điện qua tâm nhĩ và tâm thất. Thuật ngữ kỹ thuật chính xác hơn cho quá trình hoạt hóa tim là khử cực. Sự trở về trạng thái nghỉ của các tế bào cơ tim sau khi khử cực được gọi là tái cực.

Những thuật ngữ quan trọng này bắt nguồn từ phát hiện điện sinh lý cơ bản rằng các tế bào cơ tim “nghỉ” bình thường được phân cực; nghĩa là, chúng mang các điện tích trên bề mặt của chúng. Hình 2.1A thể hiện trạng thái phân cực nghỉ của một tế bào cơ tim nhĩ hoặc thất bình thường. Chú ý rằng bên ngoài của tế bào nghỉ có điện tích dương và bên trong có điện tích âm (khoảng -90 mV [millivolt] chênh lệch giữa chúng).

Hình 2.1 Khử cực và tái cực. (A) Tế bào cơ tim nghỉ được phân cực; nghĩa là, nó mang điện tích điện, với bên ngoài tế bào tích điện dương và bên trong tích điện âm. (B) Khi tế bào được kích thích (S), nó bắt đầu khử cực (vùng tô đậm). (C) Tế bào đã khử cực hoàn toàn được tích điện dương bên trong và tích điện âm bên ngoài. (D) Tái cực xảy ra khi tế bào đã kích thích trở về trạng thái nghỉ. Hướng của khử cực và tái cực được biểu diễn bằng mũi tên. Khử cực (kích thích) của tâm nhĩ tạo ra sóng P trên ECG, trong khi khử cực của tâm thất tạo ra phức hợp QRS. Tái cực của tâm thất tạo ra phức hợp ST-T.

Khi một tế bào cơ tim (hoặc nhóm tế bào) được kích thích, nó khử cực. Kết quả là, bên ngoài của tế bào, trong vùng kích thích đã xảy ra, trở nên tích điện âm và bên trong tế bào trở nên tích điện dương. Điều này tạo ra sự chênh lệch điện thế trên bề mặt ngoài của tế bào giữa vùng đã khử cực và vùng chưa kích thích còn phân cực (Hình 2.1B). Do đó, một dòng điện nhỏ được hình thành lan dọc theo chiều dài của tế bào khi kích thích và khử cực xảy ra cho đến khi toàn bộ tế bào được khử cực (Hình 2.1C). Đường đi của quá trình khử cực có thể được biểu diễn bằng một mũi tên, như trong Hình 2.1B.

Lưu ý: Đối với các tế bào cơ tim riêng lẻ (sợi), khử cực và tái cực diễn ra theo cùng một hướng. Tuy nhiên, đối với toàn bộ cơ tim, khử cực thường tiến triển từ lớp trong cùng (nội tâm mạc) đến lớp ngoài cùng (ngoại tâm mạc), trong khi tái cực diễn ra theo chiều ngược lại. Cơ chế chính xác của sự bất đối xứng đã được xác lập này chưa được hiểu đầy đủ.

Dòng điện khử cực được ghi lại trên ECG như sóng P (khi tâm nhĩ được kích thích) và như phức bộ QRS (khi tâm thất được kích thích).

Tái cực bắt đầu khi tế bào đã được kích thích hoàn toàn, khử cực bắt đầu trở về trạng thái nghỉ. Một vùng nhỏ bên ngoài tế bào trở lại điện tích dương (Hình 2.1D), và sự tái cực lan rộng dọc theo chiều dài của tế bào cho đến khi toàn bộ tế bào một lần nữa được tái cực hoàn toàn. Tái cực tâm thất được ghi lại tuần tự trên ECG như đoạn ST, sóng T và sóng U.

Tóm lại, dù ECG bình thường hay bất thường, nó ghi lại chỉ hai hiện tượng cơ bản: (1) khử cực, sự lan truyền của một kích thích (nhiều kích thích) qua cơ tim, và (2) tái cực, sự trở về trạng thái nghỉ của cơ tim đã kích thích. Các quá trình tế bào cơ bản của khử cực và tái cực chịu trách nhiệm cho các dạng sóng, đoạn và khoảng thấy được trên điện tâm đồ bề mặt cơ thể (tiêu chuẩn).

NĂM DẠNG SÓNG ECG CƠ BẢN: P, QRS, ST, T VÀ U

ECG ghi lại hoạt động điện của vô số tế bào nhĩ và thất, không chỉ của các sợi đơn lẻ. Sự lan truyền tuần tự và có tổ chức của các kích thích qua tâm nhĩ và tâm thất tiếp theo là sự trở về trạng thái nghỉ tạo ra các dòng điện được ghi lại trên ECG. Hơn nữa, mỗi giai đoạn của hoạt động điện tim tạo ra một sóng hoặc độ lệch cụ thể. Các dạng sóng QRS được gọi là các phức hợp (Hình 2.2).

Hình 2.2. Sóng P đại diện cho khử cực nhĩ. Khoảng PR là thời gian từ kích thích ban đầu của tâm nhĩ đến kích thích ban đầu của tâm thất. Phức hợp QRS đại diện cho khử cực thất. Đoạn ST, sóng T và sóng U được tạo ra bởi tái cực thất.

CÁC DẠNG SÓNG ECG

1. Sóng P, đại diện cho sự lan truyền của một kích thích qua tâm nhĩ (khử cực nhĩ);
2. Dạng sóng QRS, hoặc phức hợp, đại diện cho sự lan truyền kích thích qua tâm thất (khử cực thất). Như tên gọi, bộ độ lệch QRS (phức hợp) bao gồm một hoặc nhiều sóng cụ thể, được gọi là Q, R và S;
3. ST (được coi là cả dạng sóng và cụ thể hơn, một đoạn);
4. Sóng T (thường được nhóm với thành phần ST trước đó như dạng sóng “ST-T”) đại diện cho sự trở về trạng thái nghỉ của cơ thất được kích thích (tái cực thất). Hơn nữa, phần rất đầu của đoạn ST (nơi nó gặp phức hợp QRS) được gọi là điểm J (xem thêm Chương 3); và
5. Sóng U, một độ lệch thường nhỏ đôi khi thấy ngay sau sóng T. Nó đại diện cho giai đoạn cuối của tái cực thất, mặc dù cơ chế chính xác của nó chưa được biết.

Năm dạng sóng ECG cơ bản, được dán nhãn theo thứ tự chữ cái, là:

Sóng P – khử cực nhĩ Phức hợp QRS – khử cực thất Đoạn ST Sóng T } tái cực thất Sóng U

Bạn có thể tự hỏi tại sao không có sóng hoặc phức hợp nào đại diện cho sự trở về trạng thái nghỉ của tâm nhĩ đã kích thích (khử cực). Câu trả lời là đoạn ST nhĩ (STa) và sóng T nhĩ (Ta) thường không quan sát được trên ECG thông thường do biên độ thấp của chúng. Một ngoại lệ quan trọng được mô tả trong Chương 12 liên quan đến viêm màng ngoài tim cấp tính, thường gây ra các độ lệch tinh tế nhưng quan trọng của đoạn PR.