Hội chứng chèn ép khoang dưới mỏm cùng vai

PGS.TS. Hà Hoàng Kiệm, BV103, HVQY

1. Đại cương

1.1. Giải phẫu khoang dưới mỏm cùng vai

Mặt sau xương bả có một dải xương nổi cao chạy từ trong ra ngoài và lên trên gọi là gai xương bả, khi gần tới ổ chảo thì gai xương bả tạo thành một mỏm xương vươn ra ngoài và ra trước gọi là mỏm cùng và tiếp khớp với đầu ngoài xương đòn gọi là khớp cùng – đòn. Mặt trước xương bả chỗ gần ổ chảo, có một mỏm xương nhô lên hướng ra trước và ra ngoài, trông giống như mỏ con quạ nên được gọi là mỏm quạ. Có một dây chằng nối giữa mỏm quạ và mỏm cùng gọi là dây chằng cùng – quạ. Mỏm cùng, mỏm quạ và dây chằng cùng – quạ tạo thành một mái vòm che phía trên khớp ổ chảo – cánh tay. Khoang giữa khớp ổ chảo – cánh tay và mái vòm cùng – quạ gọi là khoang dưới mỏm cùng vai hay khoang trên vai.

Hình 1. Giải phẫu xương bả vai và mái vòm cùng – quạ. Mỏm cùng vai và dây chằng cùng – quạ (dây chằng quạ – mỏm cùng vai) tạo thành mái vòm cùng – quạ. Mái vòm cùng – quạ và đầu trên xương cánh tay tạo thành khoang dưới mỏm cùng vai. Trong khoang dưới mỏm cùng vai từ dưới lên có phần trên bao khớp ổ chảo – cánh tay (không thể hiện trên hình), gân cơ trên gai, bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai. 

Mái vòm cùng – quạ có tác dụng bảo vệ khớp vai khỏi các chấn thương từ phía trên và ngăn đầu trên xương cánh tay trượt lên trên, đồng thời là điểm bám của cơ delta. Khoang dưới mỏm cùng vai được giới hạn bởi phía trong và dưới là ổ chảo và lồi cầu xương cánh tay, phía trên chếch ra sau là mỏm cùng, phía trước là mỏm quạ, phía trên trước là dây chằng cùng – quạ.

Trong khoang dưới mỏm cùng vai (còn gọi là khoang trên vai) từ dưới lên, có:

– Phần trên bao khớp ổ chảo – cánh tay.

– Gân cơ trên gai.

– Bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai.

Nhờ có khoang này mà lồi cầu xương cánh tay có thể xoay trượt trong ổ chảo dễ dàng mà không bị trật quá lên trên, vì vậy khoang trên vai được coi là một khớp chức năng và được gọi là khớp trên vai.

Hình 2. Khoang dưới mỏm cùng vai (khoang trên vai).

Khoang dưới mỏm cùng vai là một khoang hẹp, thể tích khoang không cố định mà thay đổi theo sự vận động của khớp ổ chảo – cánh tay. Khi cánh tay dạng chủ động 90^o, đầu trên xương cánh tay nâng lên làm hẹp khoang dưới mỏm cùng vai, các thành phần trong khoang bị ép giữa đầu trên xương cánh tay và mỏm cùng vai và khi cánh tay cử động thì gân cơ trên gai bị cọ sát vào mỏm cùng vai và dây chằng cùng – quạ. Bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai (còn gọi là bao hoạt dịch dưới cơ delta) giúp cho gân cơ trên gai trượt dưới mỏm cùng được dễ dàng mà không bị tổn thương.

Hình 3. Khi dạng cánh tay, đầu trên xương cánh tay nâng lên làm hẹp khoang dưới mỏm cùng vai, các cấu trúc trong khoang, chủ yếu là gân cơ trên gai, bị ép giữa đầu trên xương cánh tay và mỏm cùng vai.

1.2. Khái niệm hội chứng chèn ép khoang dưới mỏm cùng vai

Hội chứng chèn ép khoang dưới mỏm cùng vai là tình trạng các cấu trúc trong khoang dưới mỏm cùng vai (bao hoạt dịch dưới mỏm cùng vai, gân cơ chóp xoay mà chủ yếu là gân cơ trên gai) bị ép giữa đầu trên xương cánh tay và mỏm cùng vai. Khi cánh tay chuyển động, các cấu trúc này sẽ bị cọ sát với mỏm cùng vai và dây chằng cùng – quạ, quá trình này lặp đi lặp lại gây ra các tổn thương cho các cấu trúc, ban đầu là thiểu dưỡng rồi tiếp đến là viêm, thoái hóa, hoại tử và xơ hóa, có thể dẫn đến rách đứt bán phần hoặc rách đứt hoàn toàn gân cơ trên gai (rách bệnh lý không phải do chấn thương).

1.3. Thuật ngữ