Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 20. TĂNG CANXI MÁU ÁC TÍNH

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. 

CHƯƠNG 20. TĂNG CANXI MÁU ÁC TÍNH

Hypercalcemia of Malignancy
Michael T. McDermott

Endocrine Secrets, CHAPTER 20, 207-210

1. Ba Loại Chính Của Tăng Canxi Máu Ác Tính Là Gì?

Tăng canxi máu ác tính thể dịch (Humoral Hypercalcemia of Malignancy – HHM): Peptide liên quan đến hormone tuyến cận giáp (Parathyroid hormone related peptide – PTHrP) là chất trung gian phổ biến nhất của thể này. PTHrP thúc đẩy cả quá trình tiêu xương của hủy cốt bào (osteoclastic bone resorption) và tái hấp thu canxi ở ống thận xa (distal renal tubules). Các chất trung gian thể dịch khác cũng có thể gây ra HHM bao gồm yếu tố tăng trưởng chuyển dạng alpha (transforming growth factor alpha – TGFα) và yếu tố hoại tử khối u (tumor necrosis factor – TNF). HHM chiếm khoảng 80% trong tổng số các trường hợp tăng canxi máu ác tính (hypercalcemia of malignancy).

Tăng canxi máu do tiêu xương cục bộ (Local Osteolytic Hypercalcemia – LOH): Quá trình sản xuất cytokine bên trong các tổn thương di căn xương gây ra LOH. Các cytokine kích thích quá trình tiêu xương cục bộ diễn ra mạnh mẽ và giải phóng canxi tại các vị trí di căn. LOH chiếm khoảng 20% trong tổng số các trường hợp tăng canxi máu ác tính.

Tăng canxi máu qua trung gian Calcitriol (Calcitriol Mediated Hypercalcemia): Việc sản xuất Calcitriol (1,25 dihydroxy-vitamin D) bởi một khối u (tumor) thúc đẩy tình trạng tăng canxi máu thông qua cả việc tăng cường hấp thu canxi ở ruột và quá trình tiêu xương do hủy cốt bào hoạt động quá mức. Tình trạng này chiếm khoảng 1% trong tổng số các trường hợp tăng canxi máu ác tính.

2. Peptide Liên Quan Đến Hormone Tuyến Cận Giáp (PTHrP) Là Gì?

Peptide liên quan đến hormone tuyến cận giáp (Parathyroid hormone related peptide – PTHrP) có trình tự axit amin tương đồng với 13 axit amin đầu tiên của hormone tuyến cận giáp (parathyroid hormone – PTH). Cả PTH và PTHrP đều gắn kết với thụ thể chung PTH/PTHrP, dẫn đến kích thích quá trình tiêu xương và ức chế sự bài tiết canxi qua thận. PTHrP được tìm thấy ở nồng độ cao trong sữa mẹ và nước ối, đồng thời tăng lên trong hệ tuần hoàn suốt thai kỳ. Chức năng nội tiết sinh lý của nó có thể là kiểm soát việc chuyển giao canxi từ bộ xương và dòng máu của người mẹ sang thai nhi đang phát triển và vào sữa mẹ. PTHrP được sản xuất bởi các khối u cho đến nay là chất trung gian thể dịch phổ biến nhất gây ra tình trạng tăng canxi máu ác tính thể dịch (HHM).

3. Những Loại Ung Thư Nào Thường Gây Ra HHM Nhất?

Ung thư phổi, đặc biệt là ung thư biểu mô vảy (squamous cell carcinoma), là bệnh lý ác tính phổ biến nhất gây ra HHM. Các khối u khác có liên quan đến HHM bao gồm ung thư biểu mô vảy ở vùng đầu cổ và thực quản, cũng như ung thư biểu mô tuyến (adenocarcinoma) của vú, thận, bàng quang, tuyến tụy và buồng trứng. U lympho không Hodgkin (Non-Hodgkin’s lymphoma) và bệnh bạch cầu mạn dòng tủy (chronic myelogenous leukemia) cũng có thể gây ra HHM.

4. Những Loại Ung Thư Nào Có Liên Quan Đến LOH?

Ung thư vú di căn xương, đa u tủy xương (multiple myeloma) và u lympho (lymphoma) là những bệnh lý ung thư chính liên quan đến LOH. Những khối u xương nguyên phát và di căn này tiết ra các cytokine trực tiếp vào xương, nơi chúng kích thích quá trình tiêu xương cục bộ diễn ra một cách mạnh mẽ. Các cytokine tại chỗ đã được xác định hoặc đề xuất có vai trò trong LOH bao gồm PTHrP, DKK1, lymphotoxin, các interleukin, yếu tố tăng trưởng chuyển dạng, prostaglandin và procathepsin D.

5. Những Loại Ung Thư Nào Gây Ra Tăng Canxi Máu Qua Trung Gian Calcitriol Và Quá Trình Này Diễn Ra Như Thế Nào?

U lympho (Lymphomas) là những bệnh lý ác tính phổ biến nhất gây ra tình trạng tăng canxi máu do sản xuất quá mức 1,25(OH)₂ Vitamin D (calcitriol). Tuy nhiên, nguyên nhân tổng thể phổ biến nhất của tình trạng này lại là bệnh Sarcoidosis (sarcoidosis). Trong các tình trạng này, u lympho hoặc các mô u hạt (granulomatous tissues) biểu hiện mức độ cao của enzyme 1-alpha hydroxylase, đây là enzyme chuyển đổi 25(OH) Vitamin D thành 1,25(OH)₂ Vitamin D, dạng hoạt động của vitamin giúp kích thích sự hấp thu canxi và phốt pho ở ruột.

6. Những Đặc Điểm Chẩn Đoán Chính Của Ba Loại Tăng Canxi Máu Ác Tính Là Gì?

Xem Bảng 20.1.

BẢNG 20.1. Chẩn Đoán Phân Biệt Tăng Canxi Máu Ác Tính – Các Xét Nghiệm Cận Lâm Sàng Hữu Ích

7. Phương Pháp Tiếp Cận Chẩn Đoán Tổng Quát Tốt Nhất Cho Người Bệnh Bị Tăng Canxi Máu Không Rõ Nguyên Nhân Là Gì?