Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 39. XÉT NGHIỆM TUYẾN GIÁP

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 39. XÉT NGHIỆM TUYẾN GIÁP

Thyroid Testing
Michael T. McDermott
Endocrine Secrets, Chapter 39, 380-384

1. Xét Nghiệm Đơn Độc Nào Tốt Nhất Để Sàng Lọc Chức Năng Tuyến Giáp Bất Thường?

Xét nghiệm định lượng hormone kích thích tuyến giáp (Thyroid-Stimulating Hormone – TSH) trong huyết thanh là bước đánh giá ban đầu tốt nhất đối với chức năng tuyến giáp. Lý do là vì hầu hết rối loạn chức năng tuyến giáp đều bắt nguồn từ bệnh lý tuyến giáp nguyên phát (Primary Thyroid Disease), khiến tuyến yên phản ứng lại bằng những thay đổi có thể dự đoán được về lượng TSH bài tiết. Các tình trạng mà nồng độ TSH huyết thanh không phản ánh chính xác chức năng tuyến giáp bao gồm: các rối loạn vùng dưới đồi-tuyến yên (Pituitary-Hypothalamic Disorders), các bệnh lý không do tuyến giáp (Nonthyroidal Illnesses), và việc người bệnh sử dụng một số loại thuốc nhất định như glucocorticoid, dopamine, cùng các chất đồng vận somatostatin (Somatostatin Analogs). Bác sĩ sẽ chỉ định đo lường nồng độ thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) huyết thanh khi nồng độ TSH nằm ngoài khoảng tham chiếu.

Hình 39.1 Chiến lược xét nghiệm hormone tuyến giáp.

2. Bạn Diễn Giải Nồng Độ TSH Huyết Thanh Như Thế Nào?

TSH là chất điều hòa chính đối với chức năng tuyến giáp. Đơn vị dưới đồi-tuyến yên (Hypothalamic-Pituitary Unit) kiểm soát hệ thống tuyến giáp một cách vô cùng tinh vi, tạo ra một mối quan hệ log-tuyến tính (Log-Linear Relationship) giữa nồng độ TSH huyết thanh và nồng độ hormone tuyến giáp (T4 + T3). Do đó, những thay đổi nhỏ trong quá trình sản xuất T4 hoặc T3 sẽ dẫn đến sự biến đổi lớn về nồng độ TSH. Các giá trị TSH huyết thanh bất thường luôn xuất hiện từ rất lâu trước khi nồng độ T4 và T3 huyết thanh vượt ra ngoài khoảng tham chiếu. Nếu TSH tăng cao, người bệnh thường mắc suy giáp nguyên phát (Primary Hypothyroidism); lúc này bác sĩ nên chỉ định xét nghiệm nồng độ T4 tự do huyết thanh (Serum-Free T4). Khi TSH thấp, cường giáp nguyên phát (Primary Hyperthyroidism) là nguyên nhân thường gặp nhất; khi đó bác sĩ cần chỉ định định lượng T4 tự do và T3 toàn phần hoặc tự do trong huyết thanh. Cũng cần lưu ý rằng quá trình bài tiết TSH tuân theo chu kỳ ngày đêm (Diurnal Pattern), trong đó nồng độ TSH huyết thanh đạt mức cao nhất vào chiều muộn và buổi tối.

3. Giải Thích Cách Sử Dụng TSH Huyết Thanh Để Quản Lý Người Bệnh Đang Điều Trị Bằng Hormone Tuyến Giáp

Bác sĩ thường chỉ định liệu pháp hormone tuyến giáp với một trong hai mục đích: liệu pháp thay thế (Replacement Therapy) cho bệnh suy giáp hoặc liệu pháp ức chế (Suppression Therapy) đối với ung thư tuyến giáp (Thyroid Cancer). Đối với mục tiêu thay thế, bác sĩ cần điều chỉnh liều thuốc để duy trì TSH huyết thanh trong khoảng tham chiếu. Đối với mục tiêu ức chế, bác sĩ sẽ điều chỉnh liều lượng để duy trì TSH huyết thanh ở mức bình thường thấp, hơi thấp, hoặc ở mức không phát hiện được tùy thuộc vào hoàn cảnh và mục tiêu điều trị của từng cá nhân.

4. Các Xét Nghiệm T4 Và T3 Toàn Phần Đo Lường Điều Gì?

Khoảng 99,98% T4 và 99,70% T3 lưu hành trong máu gắn kết chặt chẽ với các protein, chẳng hạn như globulin gắn kết thyroxine (Thyroxine-Binding Globulin – TBG), prealbumin gắn kết thyroxine (Thyroxine-Binding Prealbumin – TBPA hoặc transthyretin), và albumin. Các xét nghiệm T4 và T3 toàn phần đo lường tổng lượng T4 và T3 (bao gồm cả dạng gắn kết protein và dạng tự do) trong tuần hoàn. Các rối loạn gắn kết protein (Protein Binding Disorders) có thể làm thay đổi đáng kể nồng độ T4 và T3 toàn phần trong huyết thanh.

Hình 39.2 Các hormone tuyến giáp dạng tự do và dạng gắn kết protein trong tuần hoàn.

5. Thảo Luận Về Những Ưu Điểm Của Các Xét Nghiệm Hormone Tuyến Giáp Tự Do

Các xét nghiệm T4 và T3 tự do đo lường các hormone tuyến giáp có hoạt tính sinh học (Bioactive Thyroid Hormones), di chuyển tự do mà không gắn kết protein trong tuần hoàn. Các xét nghiệm hormone tuyến giáp tự do được chia thành hai nhóm chính: phương pháp thẩm tách cân bằng (Equilibrium Dialysis) và các phương pháp tương tự (Analog Assays). Phương pháp thẩm tách cân bằng cho kết quả chính xác hơn bởi chúng không chịu ảnh hưởng từ các bất thường của protein gắn kết hormone tuyến giáp, nhưng chi phí lại đắt đỏ. Các phương pháp tương tự, vốn đang được áp dụng tại hầu hết các phòng xét nghiệm thương mại, lại chịu ảnh hưởng ở các mức độ khác nhau từ quá trình gắn kết protein. Điều quan trọng là các bác sĩ lâm sàng phải nắm rõ độ chính xác của các xét nghiệm T4 và T3 tự do mà cơ sở y tế của mình đang sử dụng.

6. T3 Đảo Ngược Là Gì Và Khi Nào Nên Xét Nghiệm Chỉ Số Này?

T4 là hormone chính do tuyến giáp tiết ra. Enzyme deiodinase 1 (D1) ở gan và thận, cùng enzyme deiodinase 2 (D2) ở não, đảm nhiệm vai trò chuyển hóa T4 lưu hành thành T3. Ngoài ra, enzyme deiodinase 3 (D3) cũng có thể chuyển hóa T4 thành T3 đảo ngược (Reverse T3 – RT3). Giới chuyên môn coi RT3 là một chất chuyển hóa tuyến giáp không có hoạt tính; vì RT3 có ái lực đối với thụ thể T3 thấp hơn 100 lần so với T3. Trong các bệnh lý không do tuyến giáp (Nonthyroidal Illness), T3 huyết thanh giảm và RT3 tăng cao do hoạt động của D1 suy giảm. Ngược lại, hoạt động của D1 tăng cường mạnh mẽ trong bệnh suy giáp, thúc đẩy quá trình chuyển hóa T4 thành T3 nhiều hơn và giảm tạo thành RT3. Kết quả là, RT3 thường thấp ở người bệnh suy giáp. Bác sĩ không chỉ định đo lường RT3 trong quy trình đánh giá hầu hết các tình trạng bệnh lý tuyến giáp, nhưng chỉ số này có thể hữu ích để phân biệt suy giáp trung ương (Central Hypothyroidism) với các bệnh lý không do tuyến giáp (hội chứng bệnh lý bình giáp – Euthyroid Sick Syndrome). Nồng độ TSH, T4, và T3 huyết thanh có thể cùng thấp trong cả hai tình trạng này, nhưng RT3 thường thấp trong suy giáp trung ương và tăng cao trong hội chứng bệnh lý bình giáp.

7. Kể Tên Các Rối Loạn Chính Của Các Protein Gắn Kết Hormone Tuyến Giáp