Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, Ấn bản thứ 7 (2026). Chương 18. Đau bụng không cấp tính và các triệu chứng và dấu hiệu khác ở bụng

Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, ấn bản thứ 7 (2026)
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 7th Edition
Biên tập viên chính: Clive R. G. Quick, Suzanne Biers, Tan Arulampalam, Philip J. Deakin
Dịch & Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng – (C) 2026 Elsevier

Chương 18. Đau bụng không cấp tính và các triệu chứng và dấu hiệu khác ở bụng

Nonacute abdominal pain and other abdominal symptoms and signs
Clive R.G. Quick, MBBS(London), FDS, FRCS(England), MS(London), MA(Cantab); Suzanne M. Biers, BSc, MBBS, MD, FRCS; Tan H.A. Arulampalam, MBBS, MD, FRCS
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 18, 303-325

Giới thiệu

Chẩn đoán các triệu chứng cơ năng không cấp tính ở bụng là một phần quan trọng trong công việc lâm sàng của ngoại khoa tổng quát (general surgical clinical workload). May mắn thay, nhiều người bệnh (patients) có triệu chứng cơ năng ở bụng có thể được quản lý ngoại trú. Các chẩn đoán tại phòng khám thường khá khác biệt so với các loại chẩn đoán khi nhập viện phẫu thuật cấp cứu. Ở người bệnh ngoại trú, các triệu chứng thường khởi phát âm thầm và hầu hết người bệnh đến khám khi các triệu chứng đã trở nên phiền toái hơn. Tuy nhiên, các bác sĩ phẫu thuật tại phòng khám phải luôn cảnh giác với các biểu hiện không quen thuộc mà thường xuất hiện cấp tính, ví dụ như một khối viêm ruột thừa.

Các triệu chứng chính của các rối loạn bụng không cấp tính được trình bày trong Hộp 18.1. Ngoài ra, người bệnh thường được giới thiệu đến bác sĩ ngoại khoa sau khi phát hiện một khối u ở bụng, vàng da tắc mật hoặc thiếu máu thiếu sắt do mất máu mạn tính. Như mọi khi, bệnh sử có thể cung cấp 70% hoặc nhiều hơn các manh mối chẩn đoán và phải được khai thác một cách thấu đáo, chính xác và hết sức cẩn thận. Thăm khám lâm sàng cung cấp thêm khoảng 20% chẩn đoán. Theo quy tắc chung, việc khai thác bệnh sử và khám lâm sàng nên được thực hiện trước tiên để đưa ra chẩn đoán phân biệt sơ bộ và định hướng cho bất kỳ xét nghiệm cận lâm sàng nào.

HỘP 18.1 Các triệu chứng chính của các rối loạn bụng không cấp tính

Đau

Tính chất, thời điểm và vị trí của cơn đau

Các điểm chính trong việc khai thác bệnh sử đau bụng được tóm tắt trong Hộp 18.2. Đau là một trải nghiệm chủ quan cao độ, và việc mô tả cơn đau sẽ bị ảnh hưởng bởi nhận thức của người bệnh về nó và ý nghĩa có thể có của nó. Người bệnh thường sử dụng các thuật ngữ mơ hồ như ‘khó tiêu’, ‘viêm dạ dày’ và ‘chứng khó tiêu’; các thuật ngữ này không chính xác về mặt chẩn đoán, vì vậy cần làm rõ ý nghĩa thực sự của người bệnh bằng cách đặt thêm câu hỏi. Các đặc điểm liên quan đến thời gian của cơn đau thường có ý nghĩa rất lớn trong việc hình thành chẩn đoán phân biệt nhưng chỉ có thể được khai thác bằng cách hỏi cẩn thận. Điều quan trọng là phải xác định thời điểm cơn đau bắt đầu. Đôi khi, hỏi người bệnh lần cuối cùng cảm thấy hoàn toàn khỏe mạnh là khi nào sẽ giúp xác định chính xác thời điểm khởi phát. Khi trình bày hoặc viết bệnh án, hãy báo cáo rằng ‘cơn đau bắt đầu từ 6 ngày trước’ thay vì, ví dụ, ‘nó bắt đầu vào thứ Năm tuần trước’.

HỘP 18.2 Đánh giá đau bụng qua bệnh sử

Người bệnh mô tả cơn đau theo nhiều cách khác nhau, và vì mỗi thực thể bệnh có xu hướng có kiểu hình riêng, các kiểu hình chẩn đoán có thể nhận biết được chỉ xuất hiện nếu tất cả các khía cạnh của bệnh sử đau được hỏi đến.

Vị trí khởi phát, phân bố và hướng lan của cơn đau

Những đặc điểm này, và đặc biệt là vị trí mà cơn đau biểu hiện đầu tiên, gợi ý các cấu trúc giải phẫu có khả năng liên quan. Những điều này được thể hiện trong Hình 18.1.