Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 39. NGUỒN GỐC CỦA MÔ MỠ VÀ CÁC HORMONE ĐIỀU HÒA MÔ MỠ

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 39. NGUỒN GỐC CỦA MÔ MỠ VÀ CÁC HORMONE ĐIỀU HÒA MÔ MỠ

Umair Sajid và David C.W. Lau

Phân khoa Nội tiết và Chuyển hóa, Khoa Nội, Trường Y khoa Cumming, Đại học Calgary, AB, Canada

Mô Mỡ

Mô mỡ [adipose tissue] đóng vai trò chính trong một loạt các quá trình sinh lý trong suốt cuộc đời. Phạm vi này trải dài từ việc cung cấp nguồn nhiệt thông qua điều hòa thân nhiệt [thermoregulation], đến duy trì và phối hợp kiểm soát chuyển hóa, cho đến việc giải phóng hàng loạt các hormone chịu trách nhiệm điều hòa quá trình sinh sản và cảm giác no. Mô mỡ đóng vai trò phức tạp và quan trọng trong việc duy trì cân bằng nội môi, bắt nguồn từ những giai đoạn đầu tiên của quá trình phát triển sơ sinh và tiếp tục trong suốt cuộc đời.

Nguồn Gốc Tiến Hóa Của Lưu Trữ Và Điều Hòa Mô Mỡ

Vai trò chính của mô mỡ là kho dự trữ lipid [lipid store] được sử dụng làm nguồn năng lượng trong những thời kỳ thiếu hụt dinh dưỡng. Lợi ích tiến hóa của khả năng giữ lại lượng calo nạp vào dư thừa trong những thời điểm khó khăn được thấy rõ trong toàn bộ giới tự nhiên. Do đó, cả động vật có xương sống và động vật không xương sống đều sở hữu khả năng sử dụng năng lượng tiêu thụ qua việc ăn uống làm nguồn năng lượng cho cả hiện tại và lâu dài. Tuy nhiên, bản chất phức tạp và vai trò của mô mỡ tích tụ vượt xa khỏi chức năng lưu trữ năng lượng. Mô mỡ là cơ quan nội tiết lớn nhất của cơ thể. Nó chịu trách nhiệm cho một loạt các chức năng chuyển hóa, bao gồm kiểm soát và giải phóng lipid, adipokine và cytokine. Nó cũng điều chỉnh hàng loạt các hoạt động sinh lý, bao gồm cảm giác no, độ nhạy insulin, cân bằng nội môi glucose và điều hòa thân nhiệt.

Động vật có vú sở hữu hai loại mô mỡ có sự khác biệt rõ rệt về mặt sinh lý với các chức năng khác nhau: mô mỡ trắng [white adipose tissue – WAT] và mô mỡ nâu [brown adipose tissue – BAT]. Các tế bào mỡ phần lớn bắt nguồn từ lớp trung bì [mesoderm] được hình thành trong quá trình tạo phôi phai [embryogenesis]. Mỗi loại mô mỡ (WAT và BAT) thể hiện một dòng dõi tế bào [cell lineage] riêng biệt, nhưng thời điểm bắt đầu tích tụ lại khác nhau giữa các phân nhóm mô mỡ. Ví dụ, ở người, BAT xuất hiện trước, sau đó là WAT vào khoảng giữa thai kỳ. Sự phát triển của WAT ở thai nhi bắt đầu vào khoảng tuần thứ 14 của thai kỳ, khởi đầu ở hai má, sau đó là thân mình và phần gốc chi, tiếp đến là phần ngọn chi và bụng. Trong suốt quá trình mang thai, có sự gia tăng liên tục mô mỡ trên khắp tất cả các vị trí phân bố của WAT. Mô mỡ bao gồm các tế bào mỡ [adipocytes] (tế bào lưu trữ mỡ), tế bào gốc mô mỡ [adipose stem cells] (tế bào tiền thân mỡ), cùng với các nguyên bào sợi [fibroblasts], tế bào nội mô [endothelial cells], tế bào thần kinh, tế bào vách và tế bào miễn dịch. Có sự tương tác chéo và cận tiết [paracrine interactions] sâu rộng giữa các tế bào mỡ, các tế bào tiền thân của nó và các loại tế bào khác, và thành phần các loại tế bào này thay đổi tùy theo vị trí và giới tính. Mô mỡ phân bố trên toàn cơ thể, bao gồm các kho dự trữ ở vùng liên bả vai, bẹn, quanh tuyến sinh dục, mạc treo và vùng sau phúc mạc.

Mô Mỡ Trắng Và Nâu: Vai Trò Sinh Lý Và Nguồn Gốc Phát Triển

WAT và BAT có cấu trúc mô học khác nhau. Tế bào mỡ trắng và nâu có thể được nhận diện là các kiểu hình riêng biệt vào tuần thứ 28 của thai kỳ. Mỗi loại được tích lũy ở các vị trí khác nhau trong cơ thể, phản ánh nhu cầu sinh lý và chuyển hóa của chúng. Một loại mô mỡ thứ ba mới được mô tả gần đây, bao gồm các tế bào mỡ nâu hiện diện tại các vị trí của WAT. Loại này được gọi là mô mỡ màu be [beige adipose tissue] (mô mỡ “nâu hóa” hoặc mỡ nâu-trong-trắng/”brite”). Các tế bào tiền thân của tế bào mỡ nâu phân biệt rõ ràng với tế bào mỡ trắng, với các phát hiện về mô mỡ màu be phần lớn chỉ giới hạn ở người trưởng thành trong các nghiên cứu ở người cho đến nay. BAT phát triển trước WAT trong quá trình tạo phôi và đóng vai trò then chốt trong các giai đoạn đầu của sự phát triển cũng như giai đoạn sau sinh sớm, nơi nó hoạt động như một nguồn sinh nhiệt không run [nonshivering thermogenesis – NST], và duy trì hoạt động ở nhiều mức độ khác nhau cho đến tuổi trưởng thành. WAT cung cấp khả năng lưu trữ năng lượng dài hạn và chức năng nội tiết.

Dòng Dõi Tế Bào Mô Mỡ

Mô mỡ có nguồn gốc từ trung bì cùng với xương và cơ, với nghiên cứu trong ống nghiệm cho thấy các tế bào ngoại bì [ectodermal cells] có thể trở thành tế bào mỡ ở vùng đầu. Lớp trung bì được hình thành do sự di chuyển của một lớp tế bào nằm giữa lớp nội bì và ngoại bì nguyên thủy. Sau đó, nó lan rộng dọc theo trục lưng-bụng và trục trước-sau, tạo thành trung bì cận trục, trung gian và trung bì trục của phôi thai đang phát triển. Các vùng này sau đó tiếp tục tạo nên bộ xương trục và hệ cơ của phần thân mình thông qua quá trình phân đốt của lớp trung bì cận trục và mảng bên, từ đó tạo nên hệ cơ và bộ xương chịu trách nhiệm cho các chi. Tế bào tiền thân của tế bào mỡ là tế bào gốc trung mô [mesenchymal stem cell – MSC] hoặc tế bào gốc trung bì [mesodermal stem cell]. MSC có thể phát triển thành nhiều loại tế bào, bao gồm nguyên bào xương [osteoblasts], tế bào sụn [chondrocytes] và tế bào mỡ. Cả tế bào mỡ nâu và trắng đều được cho là có chung một dòng dõi tế bào dưới dạng “tế bào tiền mỡ [preadipocyte]“. Tuy nhiên, do những tế bào này không thể hiện đặc điểm phân biệt đặc trưng của tế bào trắng hay nâu ở giai đoạn này, nên vẫn chưa hoàn toàn xác định được liệu các tế bào tiền mỡ có tồn tại riêng biệt cho các phân nhóm tế bào mỡ khác nhau hay không, hoặc liệu chúng có chung một tế bào tiền thân hay không. Sau đó, các tế bào tiền mỡ trải qua bốn giai đoạn biệt hóa từ tế bào tiền mỡ thành tế bào mỡ nâu hoặc trắng đặc trưng, bao gồm: ngừng tăng trưởng tế bào, tăng sinh dòng vô tính [clonal expansion], biệt hóa nguyên phát [primary differentiation] và biệt hóa giai đoạn cuối [final stage differentiation] (Hình 39.1). Tiến trình thời gian của sự phát triển trong tử cung này liên quan đến sự phát triển của mô liên kết và quá trình tân tạo mạch máu của nó sau tuần thai thứ 14.

Hình 39.1 Minh họa sự tăng sinh tế bào của quá trình tạo mỡ từ nguồn gốc tế bào gốc trung mô đến tế bào tiền mỡ và cuối cùng thông qua quá trình biệt hóa dẫn đến việc sản xuất mô mỡ nâu hoặc trắng, được kích hoạt bởi các yếu tố phiên mã C/EBP và PPARγ.

Mô Mỡ Nâu