Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 4. SINH LÝ TUYẾN GIÁP TRONG THỜI KỲ MANG THAI, HẬU SẢN VÀ CHO CON BÚ

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 4. SINH LÝ TUYẾN GIÁP TRONG THỜI KỲ MANG THAI, HẬU SẢN VÀ CHO CON BÚ

Kirsten E. Salmeen và Ingrid J. Block Kurbisch

Khoa Phụ Sản, Kaiser Permanente, San Francisco, CA, Hoa Kỳ; Khoa Nội, Trường Đại học California, San Francisco, CA, Hoa Kỳ; Khoa Phụ Sản, Trường Đại học California, San Francisco, CA, Hoa Kỳ

Thyroid Physiology during Pregnancy, Postpartum, and Lactation
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology, Chapter 4, 55-62

4.1 Giới Thiệu

Tuyến giáp phải thích nghi nhanh chóng sau khi thụ thai (conception) để đáp ứng sự gia tăng đột ngột của các nhu cầu chuyển hóa và cung cấp hormone tuyến giáp cho thai nhi đang phát triển. Một phản ứng tuyến giáp thích hợp ngay sau khi thụ thai là một trong những sự thích nghi sinh lý quan trọng nhất đối với thai kỳ, và những thay đổi về chức năng tuyến giáp có thể được quan sát thấy ở giai đoạn rất sớm của thai kỳ (ngay trong tháng đầu tiên). Bên cạnh các chức năng khác, hormone tuyến giáp rất cần thiết để tạo ra những thay đổi về cung lượng tim và thể tích máu, dự trữ chất béo, chuyển hóa cholesterol, và sự tổng hợp các hormone tuyến yên – tất cả đều trải qua những biến đổi mạnh mẽ trong suốt thai kỳ. Hơn nữa, trong 18 tuần đầu của thai kỳ cho đến khi tuyến giáp của chính thai nhi bắt đầu hoạt động, phôi thai/thai nhi hoàn toàn phụ thuộc vào hormone tuyến giáp của người mẹ để thúc đẩy các hoạt động chuyển hóa (quan trọng nhất là sự phát triển của sợi trục thần kinh, quá trình myelin hóa, và sự biệt hóa tế bào bên trong não và hệ thần kinh trung ương).

Các thay đổi sinh lý bình thường và nguyên phát về chức năng tuyến giáp xảy ra sau khi thụ thai bao gồm sự gia tăng đáng kể của TBG; sự gia tăng đáng kể của T3 và T4 toàn phần, đòi hỏi nồng độ iod đầy đủ để sản xuất; và sự sụt giảm TSH, hay thyrotropin, trong Ba tháng đầu thai kỳ. Những thay đổi này được thúc đẩy bởi sự gia tăng nồng độ estrogen và sự hiện diện của hCG, một loại hormone có cấu trúc rất giống với TSH và do đó có hoạt tính yếu tương tự TSH.

Đối với các nhân viên y tế chăm sóc phụ nữ mang thai, kiến thức về những thay đổi sinh lý bình thường của chức năng tuyến giáp là yếu tố bắt buộc để tránh việc chẩn đoán quá mức bệnh cường giáp (hyperthyroidism) hoặc bỏ sót chẩn đoán suy giáp dưới lâm sàng (subclinical hypothyroidism), cả hai đều là những sai lầm thường gặp ở các bác sĩ không nắm rõ chức năng tuyến giáp bình thường trong thai kỳ. Những sai sót như vậy có thể gây ra sự lo lắng không đáng có cho bệnh nhân và gia đình họ, và hoàn toàn có thể dễ dàng tránh được bằng cách hiểu rõ phản ứng bình thường của tuyến giáp trong thai kỳ.

4.2 Thai Kỳ

4.2.1 Sự Thích Nghi Sớm Của Chức Năng Tuyến Giáp

Những thay đổi xảy ra bên trong trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến giáp (hypothalamic-pituitary-thyroid axis) để thích nghi với thai kỳ đều nhằm mục đích gia tăng nguồn cung cấp sẵn có của các hormone tuyến giáp là thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3) nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng tăng của cả mẹ và thai nhi. Tương tự như trạng thái ngoài thai kỳ, trong những điều kiện khỏe mạnh, luôn tồn tại một sự cân bằng được điều hòa chặt chẽ về nồng độ hormone tuyến giáp, được trung gian bởi sự ức chế ngược (feedback âm tính) từ các hormone tuyến giáp, các globulin gắn hormone tuyến giáp, và hoạt động của các enzyme deiodinase.

Các hormone tuyến giáp có thụ thể ở hầu hết các hệ cơ quan của cơ thể (bao gồm cả cơ tử cung và nội mạc tử cung) và làm trung gian cho hầu hết các chức năng chuyển hóa. Trong những hoàn cảnh thông thường, việc sản xuất và giải phóng hormone tuyến giáp từ tuyến giáp được kích thích bởi hormone kích thích tuyến giáp (TSH hoặc thyrotropin), được tiết ra từ thùy trước tuyến yên. Sự giải phóng TSH lại được điều hòa bởi hormone giải phóng thyrotropin (thyrotropin-releasing hormone – TRH), được tiết ra từ vùng dưới đồi để đáp ứng với các phân tử cảm nhận năng lượng. Các hormone tuyến giáp thực hiện cơ chế phản hồi âm tính ở cấp độ của cả vùng dưới đồi và tuyến yên, ức chế sự bài tiết của TRH và TSH tương ứng. TSH điều hòa hầu như tất cả các bước trong quá trình sản xuất và giải phóng hormone tuyến giáp, bao gồm cả việc phát tín hiệu hấp thu iod cần thiết để sản xuất hormone, tổng hợp hormone, và giải phóng hormone.

Hormone tuyến giáp được tổng hợp tại tuyến giáp thông qua quá trình iod hóa các gốc tyrosine trên phân tử thyroglobulin, một quá trình được gọi là sự hữu cơ hóa (organification). Lượng iod cần thiết cho quá trình tổng hợp hormone tuyến giáp được thu nhận từ chế độ ăn uống, phần lớn dưới dạng muối (iodide). Iodide dễ dàng được các tế bào tuyến giáp hấp thu thông qua kênh đồng vận chuyển natri/iodide (sodium/iodide symporter). Quá trình iod hóa các phân tử tyrosine đặc hiệu tạo ra monoiodinated tyrosine (MIT) và diiodinated tyrosine (DIT). Sự gắn kết của MIT với DIT hoặc ngược lại bởi enzyme thyroid peroxidase (TPO) sẽ tạo ra triiodothyronine (T3) và tetraiodothyronine (T4, đồng nghĩa với thyroxine). T3 và T4 được giải phóng trực tiếp vào tuần hoàn từ tuyến giáp. Mặc dù T3 thể hiện hoạt tính mạnh hơn đáng kể do có ái lực cao hơn khoảng 100 lần đối với các thụ thể tuyến giáp so với T4, tuyến giáp chủ yếu vẫn giải phóng T4. Phần lớn T3 sẵn có trong tuần hoàn được tạo ra nhờ sự chuyển đổi từ T4 thành T3 bởi enzyme deiodinase loại 2 (D2). Hơn 99% hormone tuyến giáp trong tuần hoàn được gắn kết với các globulin gắn hormone tuyến giáp, bao gồm TBG, transthyretin, và albumin. Chỉ có 0.03% T4 và 0.3% T3 lưu hành dưới dạng tự do. Sự điều hòa tăng (upregulation) và điều hòa giảm (downregulation) của các hormone mang liên kết này, đặc biệt là TBG, đóng một vai trò quan trọng trong phản ứng ban đầu của tuyến giáp đối với thai kỳ.