Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 42. CÁC RỐI LOẠN VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN ẢNH HƯỞNG ĐẾN THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 42. CÁC RỐI LOẠN VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN ẢNH HƯỞNG ĐẾN THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Manuela Cerbone, Harshini Katugampola và Mehul T. Dattani

Viện Sức khỏe Trẻ em Great Ormond Street thuộc Đại học University College London, London, Vương quốc Anh; Quỹ Bệnh viện Trẻ em Great Ormond Street thuộc Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS), London, Vương quốc Anh.

42.1 Định Nghĩa

Các rối loạn vùng dưới đồi-tuyến yên bẩm sinh rất phức tạp và không đồng nhất. Các kiểu hình lâm sàng rất đa dạng và có thể tiến triển từ thời kỳ sơ sinh đến tuổi trưởng thành. Mức độ suy tuyến yên có thể dao động về độ nghiêm trọng, bao gồm sự thiếu hụt ≥ 1 trong số 6 hormone tuyến yên và cũng có thể đi kèm với các biểu hiện ngoài tuyến yên (ví dụ: rối loạn chức năng vùng dưới đồi, suy giảm thị lực, khó khăn về hành vi thần kinh), đặc biệt là khi có các bất thường não bộ rộng hơn, hoặc thậm chí liên quan đến đa cơ quan trong các trường hợp có tính chất hội chứng.

Tuyến yên trước (Anterior pituitary gland) được cấu tạo bởi các cụm tế bào sản xuất sáu loại hormone tuyến yên trước và giải phóng chúng vào tuần hoàn. Tế bào hướng vỏ thượng thận (Corticotrophs) sản xuất hormone hướng vỏ thượng thận (Adrenocorticotrophic hormone – ACTH), tế bào hướng tuyến giáp (Thyrotrophs) sản xuất hormone kích thích tuyến giáp (Thyroid-stimulating hormone – TSH), tế bào hướng cơ thể (Somatotrophs) sản xuất hormone tăng trưởng (Growth hormone – GH), tế bào hướng sinh dục (Gonadotrophs) sản xuất cả hormone kích thích nang trứng (Follicle-stimulating hormone – FSH) và hormone hoàng thể hóa (Luteinizing hormone – LH), và tế bào hướng tuyến vú (Lactotrophs) sản xuất prolactin (PRL). Các cụm tế bào sản xuất sáu hormone tuyến yên trước này chịu sự điều hòa của vùng dưới đồi. Khác với tuyến yên sau, về cơ bản chỉ lưu trữ các hormone do vùng dưới đồi sản xuất, vùng dưới đồi điều hòa tuyến yên trước thông qua việc tiết ra “các hormone giải phóng” (releasing hormones), cũng như somatostatin và dopamine mang tính ức chế. Những hormone này được tiết trực tiếp vào tuần hoàn cửa tuyến yên, nơi cung cấp máu cho tuyến yên trước. Khi đến cụm tế bào đích ở tuyến yên trước, các hormone giải phóng sẽ kích thích hoặc ức chế quá trình tổng hợp và bài tiết các hormone của tuyến yên trước.

Suy tuyến yên bẩm sinh (Congenital hypopituitarism – CH) có thể là “vô căn” (idiopathic) hoặc phát sinh từ các đột biến trong bất kỳ gen nào liên quan đến sự phát triển của tuyến yên và có tỷ lệ mắc mới (incidence) được báo cáo là 1 trên 3000-4000 ca sinh. Tuyến yên là một cơ quan có nguồn gốc kép. Phần trước (thùy trước tuyến yên – adenohypophysis) có nguồn gốc từ ngoại bì miệng (oral ectoderm) và mang bản chất biểu mô, trong khi phần sau (thùy sau tuyến yên – neurohypophysis) bắt nguồn từ ngoại bì thần kinh (neural ectoderm) (xem Chương 30: Sự phát triển và sinh lý bình thường của vùng dưới đồi và tuyến yên ở thai nhi và trẻ sơ sinh). Nguồn gốc phôi thai học hỗn hợp của tuyến yên đòi hỏi các tín hiệu phát triển từ cả ngoại bì thần kinh và ngoại bì miệng phải tương tác với nhau về mặt thời gian và không gian để kiểm soát sự trưởng thành của tuyến yên cũng như sự biệt hóa tế bào của các loại tế bào sản xuất hormone khác nhau bên trong thùy trước tuyến yên. Sự biểu hiện của các yếu tố phiên mã (transcription factors) kiểm soát sự cam kết dòng dõi tế bào (cell lineage commitment) trong thùy trước tuyến yên đang phát triển phải được điều hòa một cách chính xác để đảm bảo sự biệt hóa đúng đắn của các loại tế bào sản xuất hormone; bản chất lặp đi lặp lại và tích lũy của sự điều hòa này khiến nó cực kỳ nhạy cảm với sự xáo trộn. Sự gián đoạn quá trình này, ví dụ như do đột biến, có thể dẫn đến vô số rối loạn phát triển, từ các dạng suy tuyến yên bẩm sinh cho đến các khối u tuyến yên.

Sự phát triển của tuyến yên diễn ra chủ yếu qua ba giai đoạn: 1. Khởi tạo quá trình hình thành cơ quan tuyến yên và hình thành túi Rathke (Rathke’s pouch), 2. Sự lõm vào của túi Rathke và sự tăng sinh tế bào, và 3. Xác định dòng dõi và sự biệt hóa tế bào.

Hình 42.1 minh họa dòng thác di truyền không gian-thời gian phức tạp của các yếu tố phiên mã và các phân tử tín hiệu điều hòa sự phát triển vùng dưới đồi-tuyến yên ở phôi thai người.

Hình 42.1 Sơ đồ minh họa quá trình phát triển vùng dưới đồi-tuyến yên ở phôi thai người. Một dòng thác di truyền không gian-thời gian phức tạp của các yếu tố phiên mã và phân tử tín hiệu, bên trong hoặc bên ngoài túi Rathke đang phát triển. Một chuỗi các bước được điều hòa chặt chẽ dẫn đến sự tăng sinh và biệt hóa tế bào để tạo ra năm loại tế bào thùy trước tuyến yên (AP) chuyên biệt khác nhau nhằm bài tiết sáu loại hormone. Các peptide đặc hiệu bắt nguồn từ vùng dưới đồi điều hòa quá trình tổng hợp các hormone này bằng cách liên kết với các thụ thể tương ứng của chúng trên mỗi loại tế bào AP. (Nguồn: Gregory, Dattani. The molecular basis of congenital hypopituitarism and related disorders. J Clin Endocrinol Metab 2020).

42.2 Các Triệu Chứng

Bệnh cảnh của suy tuyến yên bẩm sinh (CH) phụ thuộc vào độ tuổi mà tình trạng suy tuyến yên biểu hiện. Trẻ sơ sinh mắc CH biểu hiện hạ đường huyết sơ sinh, co giật, cơn ngừng thở và tím tái. Vàng da sơ sinh kéo dài đôi khi có thể là một đặc điểm của tình trạng suy hormone tăng trưởng (Growth hormone deficiency – GHD) kèm theo suy tuyến thượng thận và/hoặc suy giáp. Các khiếm khuyết đường giữa khác có thể bao gồm sứt môi hoặc hở hàm ếch và dương vật nhỏ (micropenis) có/hoặc không có tinh hoàn ẩn ở trẻ nam.

Trẻ nhỏ mắc CH có chiều dài và cân nặng lúc sinh bình thường, tuy nhiên nếu trẻ mắc Chứng suy đa hormone tuyến yên (Multiple Pituitary Hormone Deficiency – MPHD) bao gồm GHD hoặc có đột biến di truyền ở gen GH1 hoặc GHRHR lần lượt mã hóa cho hormone tăng trưởng hoặc hormone giải phóng hormone tăng trưởng, chiều dài có thể thấp hơn 1 Độ lệch chuẩn (Standard Deviation – SD) so với mức trung bình. Trẻ nhỏ có thể biểu hiện chậm tăng trưởng (faltering growth) dẫn đến vóc dáng thấp bé tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của GHD. Những trẻ bị GHD nghiêm trọng hơn sẽ biểu hiện tình trạng chậm tăng trưởng và giảm tốc độ tăng trưởng ngay trong vài tháng đầu đời. Những trẻ bị GHD nhẹ hơn sẽ biểu hiện sau một tuổi với tốc độ tăng trưởng giảm dần và chiều cao dưới -2 SD.