Quá mẫn và bệnh thận

PGS.TS. Hà Hoàng Kiệm, BVQY 103, HVQY

1. Khái niệm

Quá mẫn hay còn gọi là phản ứng quá mẫn là hệ miễn dịch của một người nào đó quá mẫn cảm với một tác nhân nào đó gây ra phản ứng quá mức có hại, đôi khi gây tử vong thay vì phải bảo vệ.

Quá mẫn được chia làm 4 type dựa vào cơ chế và thời gian xảy ra phản ứng.

1.1. Quá mẫn type I

Quá mẫn type I còn gọi là quá mẫn tức thì (vì phản ứng xảy ra vài giây, vài phút sau khi dị nguyên xâm nhập) hay quá mẫn qua trung gian kháng thể IgE.

Phản ứng thường liên quan đến da (mày đay và chàm), niêm mạc như: mắt (viêm kết mạc), mũi họng (chảy nước mũi, viêm mũi), các mô phế quản phổi (hen) và đường tiêu hóa (viêm dạ dày ruột). Phản ứng có thể gây ra một loạt các triệu chứng từ khó chịu đến tử vong. Phản ứng thường diễn ra trong vòng 15 – 30 phút kể từ khi tiếp xúc với kháng nguyên, mặc dù đôi khi có thể khởi phát chậm (10 – 12 giờ).

– Pha cảm ứng:

Khởi đầu, dị nguyên xâm nhập vào da hoặc niêm mạc, các tế bào trình diện kháng nguyên (tế bào tua gai, đại thực bào, tế bào B) bắt giữ và thực bào các dị nguyên rồi theo con đường bạch huyết di chuyển tới hạch bạch huyết. Ở đây chúng trình diện kháng nguyên cho tế bào T hỗ trợ (Th hay TCD4+: Cluster of Diferenciation), các tế bào TCD4+ cư trú trong hạch. Tế bào TCD4+ khi tiếp xúc với kháng nguyên có sự tác động của một số cytokin như IL4, IL5, IL10 trôi nổi trong đó thì được hoạt hóa trở thành tế bào trưởng thành Th2. Th2 tiết ra một số interleukin trong đó có IL4. IL4 kích thích tế bào B sản xuất ra kháng thể IgE đặc hiệu cho kháng nguyên thay vì sản xuất ra IgM. Các IgE là các kháng thể ái tế bào, chúng bám dày đặc lên bề mặt tế bào Mast (dưỡng bào). Lúc này các tế bào Mast trở thành các chiến binh được trang bị đầy đủ sẵn sàng cho phản ứng. Việc sản sinh tế bào Th (TCD4+) liên quan đến di truyền nên dị ứng cũng xảy ra ở những cơ địa di truyền.

– Pha phản ứng:

Lần sau khi dị nguyên xâm nhập, tế bào Mast mà bề mặt của nó dày đặc các kháng thể IgE sẽ nhanh chóng gắn với kháng nguyên. Lúc này tế bào Mast tiết ra hàng loạt các chất trung gian viêm trong đó quan trọng là histamin. Histamin bám vào thụ thể H1, kích thích H1 gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, tăng tiết dịch nhầy, có thắt cơ trơn phế quản. Tế bào Mast còn tiết ra các yếu tố tiền viêm như IL4, IL5, IL10, leukotrien. Các yếu tố tiền viêm hấp dẫn các bạch cầu ái toan, bạch cầu ái kiềm, bạch cầu đa nhân, đại thực bào đến vùng có dị nguyên xâm nhập. Sinh thiết vùng phản ứng thấy chủ yếu xâm nhập tế bào Mast và tế bào ái toan. Các lekotrien như LTB4, LTC4 gây tác động giống histamin nhưng mạnh hơn gấp 10 lần, thu hút các bạch cầu đến ngay cả khi dị nguyên không còn nữa.

Cơ chế của phản ứng liên quan đến việc sản xuất nhiều IgE, để đáp ứng với một số kháng nguyên (thường được gọi là chất gây dị ứng hay dị nguyên). Cơ chế chính xác tại sao một số người dễ bị quá mẫn typ I chưa được biết rõ ràng, nhưng có yếu tố di truyền, nếu cha hoặc mẹ bị dị ứng thì 50% con của họ cũng bị dị ứng. Những người như vậy có ưu tiên hơn cho việc sản xuất nhiều tế bào Th2 tiết ra IL-4, IL-5 và IL-13, do đó có lợi cho việc chuyển đổi lớp IgE. IgE có ái lực rất cao với thụ thể của nó (Fcε; CD23) trên bề mặt tế bào mast và tế bào bạch cầu ái kiềm.

Hình 1. Sơ đồ cơ chế quá mẫn type I

Phản ứng quá mẫn type I xảy ra rất nhanh trong vòng vài phút, vài chục phút sau khi tiếp xúc với dị nguyên. Vì thế type 1 được gọi là phản ứng quá mẫn tức thì. Có thể có dị ứng muộn sau một vài giờ.

Lâm sàng có hai dạng biểu hiện: dạng nhẹ được gọi là dị ứng, dạng nặng được gọi là shock phản vệ.

Dị ứng biểu hiện: mày đay trên da, viêm da cơ địa, eczema, viêm mũi dị ứng, viêm kết mạc, hen phế quản, dị ứng thực phẩm, phù mạch…

Shock phản vệ: khó thở dữ dội, tụt huyết áp, trụy tim mạch, tím tái, có thể tử vong.

Các xét nghiệm chẩn đoán quá mẫn tức thì bao gồm xét nghiệm da (chích và lẩy da), đo tổng lượng IgE và kháng thể IgE đặc hiệu chống lại các chất gây dị ứng nghi ngờ. IgE toàn phần và các kháng thể IgE đặc hiệu được đo bằng phương pháp xét nghiệm miễn dịch enzym (ELISA) sửa đổi. Nồng độ IgE tăng là dấu hiệu của tình trạng dị ứng, mặc dù IgE có thể tăng cao trong một số bệnh không phải bệnh dị ứng (ví dụ: u tủy, nhiễm giun sán, v.v.).

Điều trị: sử dụng kháng histamin với trường hợp nhẹ, với trường hợp nặng cần dùng corticoid hặc epinephrin (adrenalin). Cần theo dõi bệnh nhân vì đôi khi triệu chứng giảm xong lại trở nặng ngay.