Sinh lý học Hô hấp ứng dụng của Nunn & Lumb, ấn bản thứ 9. CHƯƠNG 14. GIẤC NGỦ

Sinh lý học Hô hấp ứng dụng của Nunn & Lumb, ấn bản thứ 9. Nunn and Lumb’s Applied Respiratory Physiology 9th Edition.
Chủ biên: Andrew Lumb, Caroline Thomas. Nhà xuất bản ELSEVIER. Biên dịch: Ts.Bs. Lê Nhật Huy, Ths.Bs. Lê Đình Sáng. ISBN-13: 978-0702079085. 
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này được dịch & chia sẻ vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận, duy nhất trên các website sachyhoc.com & yhoclamsang.net của THƯ VIỆN MEDIPHARM. NGHIÊM CẤM THƯƠNG MẠI HOÁ bản dịch tiếng Việt của cuốn sách này dưới bất cứ hình thức nào.

CHƯƠNG 14. GIẤC NGỦ

Sleep
Andrew Lumb, MB BS FRCA; Caroline Thomas, BSc MBChB MRCS(Ed) FRCA
Nunn and Lumb’s Applied Respiratory Physiology, 14, 191-198.e2

Giấc Ngủ Bình Thường

Các chuyên gia phân loại giấc ngủ dựa trên kết quả điện não đồ (electroencephalogram – EEG) và điện nhãn đồ (electro-oculogram – EOG) thành giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (rapid eye movement – REM) và giấc ngủ không REM (non-REM sleep) (bao gồm các giai đoạn N1-N4).

Giai đoạn N1 là trạng thái thiu thiu ngủ (dozing), từ đó người ngủ rất dễ bị đánh thức (arousal). Điện não đồ lúc này có điện thế thấp và tần số hỗn hợp nhưng chủ yếu là sóng nhanh. Quá trình này tiếp tục tiến triển sang giai đoạn N2, trong đó nền điện não đồ tương tự như giai đoạn N1 nhưng xuất hiện thêm các thoi ngủ (sleep spindles) từng đợt (tần số 12-14 Hz) và phức hợp K (K complexes) (các sóng hai pha lớn có hình thái đặc trưng). Các sóng chậm, biên độ lớn (sóng delta) bắt đầu xuất hiện ở giai đoạn N2, nhưng dần trở nên chiếm ưu thế hơn ở giai đoạn N3, khi đó các thoi ngủ ít rõ ràng hơn và phức hợp K cũng trở nên khó phân biệt. Ở giai đoạn N4, thường được gọi là giấc ngủ sâu (deep sleep), điện não đồ chủ yếu có điện thế cao (trên 75 µV) và hơn 50% là tần số chậm (sóng delta).

Giấc ngủ REM mang những đặc điểm hoàn toàn khác biệt. Kiểu điện não đồ tương tự như trong giai đoạn N1, nhưng điện nhãn đồ lại cho thấy các chuyển động mắt nhanh diễn ra thường xuyên, rất dễ phân biệt với các chuyển động mắt đảo tròn (rolling eye movements) của giấc ngủ không REM. Trương lực cơ vân (skeletal muscle tone) nhìn chung giảm xuống, và những giấc mơ thường xuất hiện trong giấc ngủ REM.

Các giai đoạn của giấc ngủ luân phiên thay đổi thường xuyên trong đêm, và kiểu mẫu này mang tính đặc thù ở từng cá nhân, cũng như khác biệt giữa các đêm ở cùng một người (Hình 14.1). Giấc ngủ bắt đầu ở giai đoạn N1 và thường tiến triển qua giai đoạn N2 đến N3, đôi khi tiến vào giai đoạn N4. Các đợt giấc ngủ REM xen kẽ với giấc ngủ không REM diễn ra suốt đêm. Trung bình mỗi đêm có khoảng bốn hoặc năm đợt giấc ngủ REM, với xu hướng thời lượng của các đợt này kéo dài hơn khi về sáng. Ngược lại, các giai đoạn N3 và N4 chiếm ưu thế vào khoảng thời gian đầu của giấc ngủ đêm.

Hình 14.1. Kiểu giấc ngủ trong ba đêm liên tiếp ở một người nam 20 tuổi khỏe mạnh. Các thanh ngang dày đặc biểu thị giấc ngủ chuyển động mắt nhanh (REM).

Các Thay Đổi Về Hô Hấp

Thông Khí

Thể tích khí lưu thông (tidal volume) giảm dần khi giấc ngủ không REM tiến vào các giai đoạn sâu hơn và chạm mức tối thiểu trong giấc ngủ REM, khi đó thể tích này thấp hơn khoảng 25% so với lúc thức. Tần số hô hấp nhìn chung không thay đổi, mặc dù nhịp thở thường trở nên không đều trong giấc ngủ REM. Thông khí phút (minute volume) cũng giảm dần tương ứng với sự sụt giảm của thể tích khí lưu thông. Chính những thay đổi hóa học thần kinh (neurochemical changes) vốn tạo ra giấc ngủ đã dẫn đến các biến đổi thông khí này. Sự gia tăng hoạt động của các nơron tiết axit gamma aminobutyric (gamma aminobutyric acid – GABA) trong khi ngủ gây ra tác dụng ức chế trực tiếp lên trung tâm hô hấp, và sự kích hoạt của các nơron hệ cholinergic đóng vai trò tạo ra các kiểu hô hấp đặc trưng trong giấc ngủ không REM.

Phân áp CO₂ động mạch (PaCO₂) thường tăng nhẹ khoảng 0,4 kPa (3 mmHg). Ở người trẻ tuổi khỏe mạnh, phân áp O₂ động mạch (PaO₂) sụt giảm một lượng tương đương với mức tăng của PaCO₂, do đó độ bão hòa oxy (oxygen saturation) vẫn duy trì ở mức tương đối bình thường. Đóng góp của lồng ngực vào nhịp thở ở mức gần với giá trị bình thường 29% ở tư thế nằm ngửa khi thức trong giấc ngủ REM, nhưng lại gia tăng trong các giai đoạn không REM.

Độ Nhạy Cảm Hóa Học

Ở người, độ dốc của các đáp ứng thông khí với tình trạng tăng CO₂ máu (hypercapnic ventilatory responses) và thiếu oxy (hypoxic ventilatory responses) giảm rõ rệt trong khi ngủ. Trong cả hai trường hợp, độ dốc này giảm khoảng một phần ba trong giấc ngủ không REM, và thậm chí còn giảm sâu hơn nữa trong giấc ngủ REM. Tuy nhiên, điều may mắn là các đáp ứng này không bao giờ bị triệt tiêu hoàn toàn.

Ảnh Hưởng Của Tuổi Tác

So với người trẻ tuổi, người cao tuổi có các kiểu thông khí thay đổi nhiều hơn khi thức, điều này dường như dẫn đến nhiều đợt mất ổn định nhịp thở và ngừng thở (apnoea) hơn khi ngủ. Người cao tuổi cũng trải qua sự dao động đáng kể về sức cản đường thở trên (upper airway resistance) trong khi ngủ, góp phần tạo nên những thay đổi thông khí đã được quan sát thấy. Do đó, khi tuổi tác ngày càng cao, các đợt giảm oxy máu thoáng qua (transient hypoxaemia) bắt đầu xuất hiện ở ngay cả những cá nhân khỏe mạnh, với độ bão hòa oxy thường xuyên giảm xuống mức thấp tới 75% trong khi ngủ. Các chuyên gia y tế coi những thay đổi như vậy là một phần bình thường của quá trình lão hóa sinh lý.

Sức Cản Đường Thở Hầu Họng