Tâm thần học Nghiện chất. CHƯƠNG 12. XÉT NGHIỆM MA TÚY, TÂM THẦN HỌC NGHIỆN CHẤT PHÁP Y, VÀ ĐẠO ĐỨC Y KHOA

Tâm thần học nghiện chất – Hướng dẫn ôn thi Hội đồng toàn diện.
Addiction Psychiatric Medicine, A Comprehensive Board Review – First Edition. Nhà xuất bản ELSEVIER, 2023
Tác giả: Héctor Colón-Rivera, Elie G. Aoun, Leila M. Vaezazizi. Dịch và chú giải: Bs Lê Đình Sáng.
Xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM

CHƯƠNG 12. XÉT NGHIỆM MA TÚY, TÂM THẦN HỌC NGHIỆN CHẤT PHÁP Y, VÀ ĐẠO ĐỨC Y KHOA

Drug Testing, Forensic Addictions, and Ethics
Hector Colon-Rivera

Addiction Psychiatric Medicine, Chapter 12, 103-108

XÉT NGHIỆM MA TÚY VÀ RƯỢU

Việc xét nghiệm ma túy và rượu có thể và nên được chỉ định trong nhiều bối cảnh khác nhau. Hiểu rõ bối cảnh mà trong đó một xét nghiệm như vậy được yêu cầu có thể giúp xác định các quy trình xét nghiệm. Ví dụ, đối với các bậc cha mẹ đang tìm cách theo dõi việc sử dụng ma túy của con cái họ, xét nghiệm tại điểm chăm sóc (point-of-care testing) ở nhà có thể là đủ. Ngược lại, khi làm việc với các bệnh nhân đang được đánh giá tại bối cảnh khoa cấp cứu, một xét nghiệm sàng lọc độc chất học qua nước tiểu sẽ cung cấp thông tin nhanh chóng và có thể hướng dẫn các quyết định lâm sàng. Các nhà cung cấp dịch vụ điều trị Rối loạn sử dụng chất (Substance use disorder – SUD) thường xuyên sử dụng các xét nghiệm sàng lọc độc chất học qua nước tiểu, theo sau là bước xác nhận bằng phương pháp sắc ký khí – khối phổ (gas chromatography-mass spectrometry – GC-MS) đối với bất kỳ kết quả sàng lọc dương tính nào để hướng dẫn phác đồ điều trị và theo dõi các kết quả điều trị. Những người bị kết án vì tội lái xe khi đang chịu ảnh hưởng của rượu (driving under the influence – DUI) có thể được yêu cầu phải trải qua quá trình giám sát bằng các vòng đeo tay xét nghiệm nồng độ cồn qua da. Quá trình đánh giá ghép gan thường xuyên sử dụng một loạt các dấu ấn sinh học (biomarkers) để xác định xem cá nhân đó có kiêng rượu hay không. Cuối cùng, các đánh giá quyền nuôi con và các đánh giá pháp y khác thường dựa vào xét nghiệm ma túy qua tóc để đánh giá việc sử dụng ma túy của người được đánh giá trong vài tháng qua. Các Chuyên gia Đánh giá Y khoa (Medical Review Officers) là những bác sĩ có thêm các chứng chỉ chuyên môn để diễn giải các kết quả xét nghiệm độc chất học.

Xét Nghiệm Ma Túy

Các Bệnh Phẩm Xét Nghiệm (Matrices)

• Nước tiểu (Urine): Sàng lọc ma túy qua nước tiểu (Urine drug screening – UDS) sử dụng các xét nghiệm miễn dịch kháng thể (antibody immunoassays) phản ứng với nhiều loại ma túy khác nhau. Thời gian phát hiện thay đổi dựa trên loại ma túy và sự chuyển hóa của nó, dao động từ 1 ngày đến 1 tháng (ví dụ: đối với cần sa). Xét nghiệm UDS cơ bản nhất được biết đến là các xét nghiệm định lượng SAMHSA-5 (SAMHSA-5 assays) cho các amphetamine, cocaine, cần sa (marijuana), các opiate, và phencyclidine, và được sử dụng bởi Bộ Giao thông Vận tải cũng như các cơ quan liên bang khác. Xét nghiệm UDS thường được mở rộng trong các bối cảnh lâm sàng để bao gồm nhiều chất khác nhau, bao gồm các benzodiazepine, barbiturate, hoặc các opioid tổng hợp. Bất kỳ kết quả dương tính nào trên một xét nghiệm UDS đều nên được gửi đi để làm xét nghiệm xác nhận bằng GC-MS. UDS sử dụng các giá trị ngưỡng (cut-off values) cho mục đích sàng lọc thường cao hơn so với các giá trị ngưỡng được sử dụng cho xét nghiệm xác nhận. Kết quả UDS mang tính định tính, cho thấy liệu cá nhân đó có kết quả dương tính (trên giá trị ngưỡng) hay âm tính đối với một loại ma túy nhất định hay không. Các kết quả xác nhận bằng GC-MS mang tính chất cả định tính và định lượng, cho thấy nồng độ chất chuyển hóa được kiểm tra trong nước tiểu. Các kết quả định lượng không bao giờ nên được sử dụng để đánh giá tần suất sử dụng ma túy, do sự biến thiên đáng kể trong tỷ trọng nước tiểu (urine-specific gravity) và hàm lượng điện giải.
• Tóc (Hair): Xét nghiệm ma túy qua tóc có thể chứng minh việc sử dụng ma túy với thời gian phát hiện lên đến 4 hoặc 5 tháng. Các kết quả xét nghiệm mang tính chất cả định tính và định lượng, cho thấy nồng độ chất chuyển hóa được kiểm tra trong tóc. Không giống như xét nghiệm nước tiểu, kết quả định lượng thu được từ xét nghiệm tóc có thể phân biệt giữa việc sử dụng ma túy ở mức độ nhẹ, trung bình, và nặng. So với xét nghiệm nước tiểu, xét nghiệm qua tóc đắt tiền hơn, mất nhiều thời gian hơn để có kết quả, và có thể bỏ sót việc sử dụng ma túy gần đây.
• Nước bọt và móng (Saliva and nails): Các xét nghiệm ma túy sử dụng nước bọt hoặc móng làm bệnh phẩm xét nghiệm hiện đã có sẵn. Tuy nhiên, các kết quả của chúng không được xác thực và không hữu ích về mặt lâm sàng bằng xét nghiệm nước tiểu hoặc tóc.

Xét Nghiệm Ma Túy, Chuyển Hóa Thuốc, Và Dương Tính Giả

Khi đọc một báo cáo xét nghiệm ma túy, điều quan trọng là phải hiểu các hợp chất cụ thể được kiểm tra trong một xét nghiệm miễn dịch nhất định. Ví dụ, trong các xét nghiệm định lượng SAMHSA-5, xét nghiệm miễn dịch “các opiate” sử dụng các kháng thể đặc hiệu cho các chất chuyển hóa của morphine và, như vậy, nó phát hiện sự hiện diện của các opioid tự nhiên và một số opioid bán tổng hợp như heroin, morphine, và codeine (Hình 12.1, hình phía trên). Việc phát hiện các opioid tổng hợp như tramadol, hydrocodone, oxycodone, buprenorphine, hoặc fentanyl đòi hỏi một gói xét nghiệm opioid mở rộng (Hình 12.1, hình phía dưới). Tương tự, các xét nghiệm miễn dịch benzodiazepine sử dụng các kháng thể đặc hiệu cho oxazepam và phát hiện sự hiện diện của các benzodiazepine có thể được chuyển hóa thành oxazepam, bao gồm diazepam, chlordiazepoxide, clorazepate, và temazepam (Hình 12.2, hình phía trên). Việc phát hiện sự hiện diện của clonazepam, alprazolam hoặc lorazepam điển hình đòi hỏi một gói xét nghiệm benzodiazepine mở rộng (Hình 12.2, hình phía dưới). Các xét nghiệm miễn dịch cocaine phát hiện sự hiện diện của chất chuyển hóa của nó là benzoylecgonine.

Đặc tính dược động học của chất cụ thể sẽ quyết định thời gian phát hiện mà trong đó một cá nhân được dự đoán sẽ có kết quả dương tính trên xét nghiệm UDS. Bảng 12.1 liệt kê các khoảng thời gian phát hiện đối với các chất thường được xét nghiệm.

Hình 12.1. Phía trên: Con đường chuyển hóa của các opioid tự nhiên và bán tổng hợp được phát hiện trong xét nghiệm miễn dịch opiate tiêu chuẩn. Phía dưới: Con đường chuyển hóa của các opioid tổng hợp.

Hình 12.2. Phía trên: Con đường chuyển hóa của các benzodiazepine được phát hiện trong xét nghiệm miễn dịch benzodiazepine tiêu chuẩn. Phía dưới: Con đường chuyển hóa của clonazepam, alprazolam, và lorazepam.

Bảng 12.1. Thời Gian Phát Hiện Cho Các Chất Thường Được Xét Nghiệm

Bảng 12.2. Các Chất Gây Ra Kết Quả Sàng Lọc Ma Túy Qua Nước Tiểu Dương Tính Giả