CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA Y HỌC GIẤC NGỦ, ẤN BẢN THỨ 2 (2026)
(Fundamentals of Sleep Medicine, 2nd Edition)
Tác giả: Richard B. Berry, Mary H. Wagner và Scott M. Ryals.
Dịch & chú giải: THS.BS. LÊ ĐÌNH SÁNG. Xuất bản trực tuyến bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. NGHIÊM CẤM thương mại hoá bản dịch này dưới bất kỳ hình thức nào.

CHƯƠNG 1: CÁC GIAI ĐOẠN GIẤC NGỦ VÀ THEO DÕI GIẤC NGỦ CƠ BẢN

Sleep stages and basic sleep monitoring
Richard B. Berry, MD, FAASM; Mary H. Wagner, MD, FAASM; Scott M. Ryals, MD, FAASM

Fundamentals of Sleep Medicine, Chapter 1, 1-11

DANH PHÁP GIAI ĐOẠN GIẤC NGỦ

Giấc ngủ bao gồm hai trạng thái cơ bản: giấc ngủ không có chuyển động mắt nhanh (non-rapid eye movement – NREM) và giấc ngủ có chuyển động mắt nhanh (rapid eye movement – REM). Quá trình phân loại các giai đoạn giấc ngủ dựa trên những tiêu chuẩn của điện não đồ (electroencephalographic – EEG), điện nhãn đồ (electrooculographic – EOG), và điện cơ đồ vùng dưới cằm (submental/chin electromyographic – EMG). Cụ thể, hệ thống ghi nhận chuyển động mắt qua điện nhãn đồ kết hợp với đánh giá trương lực cơ qua điện cơ đồ vùng cằm sẽ giúp phát hiện giấc ngủ REM, một giai đoạn có đặc trưng là các cử động mắt nhanh kèm theo tình trạng giảm trương lực cơ rõ rệt.

Từ năm 1968 đến 2007, giấc ngủ được phân loại dựa theo cuốn Hướng dẫn về Danh pháp, Kỹ thuật và Hệ thống Chấm điểm Chuẩn hóa cho Các Giai đoạn Giấc ngủ ở Người do Rechtschaffen và Kales (R&K) làm chủ biên. Theo hệ thống danh pháp R&K, giấc ngủ NREM được chia thành các giai đoạn 1, 2, 3 và 4; trong khi giấc ngủ REM được gọi đơn giản là giai đoạn REM. Hệ thống danh pháp này đã thay đổi khi Viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ (American Academy of Sleep Medicine – AASM) ban hành Sổ tay Hướng dẫn Chấm điểm Giấc ngủ và Các Sự kiện Liên quan: Quy tắc, Thuật ngữ và Thông số Kỹ thuật (gọi tắt là sổ tay chấm điểm AASM) vào năm 2007. Danh pháp mới ra đời nhằm phản ánh các giai đoạn giấc ngủ dựa trên những bộ tiêu chuẩn được cập nhật. Bảng 1-1 minh họa sự khác biệt giữa danh pháp cũ và mới. Theo đó, giai đoạn 3 và 4 được gộp chung thành giai đoạn N3. Giai đoạn W dùng để chỉ Trạng thái thức (Wakefulness) trong cả hai hệ thống. AASM sẽ liên tục xuất bản các bản sửa đổi nhằm cập nhật và làm rõ các quy tắc chấm điểm, do đó độc giả nên luôn tham khảo phiên bản mới nhất.

Bảng 1-1: Danh pháp Giai đoạn Giấc ngủ

(Ghi chú: Giai đoạn 3 và 4 được gộp thành giai đoạn N3; Giai đoạn W biểu thị Trạng thái thức – Wakefulness. Nguồn: Viện Y học Giấc ngủ Hoa Kỳ – AASM).

Ngày nay, hệ thống đa ký giấc ngủ kỹ thuật số (digital polysomnography – PSG) đã thay thế hoàn toàn phương pháp ghi trên giấy truyền thống. Trước đây, các bác sĩ đo giấc ngủ bằng máy đa ký (polygraphs) sử dụng bút mực chạy trên giấy với tốc độ 10 mm/giây. Ở tốc độ này, một trang giấy dài 30 cm sẽ chứa đoạn ghi dữ liệu dài 30 giây. Mỗi trang (30 giây) tương ứng với một giai đoạn giấc ngủ, được gọi là một khung thời gian (epoch). Sổ tay AASM hiện vẫn duy trì truyền thống phân loại giấc ngủ theo từng khung thời gian 30 giây này. Giai đoạn giấc ngủ gán cho mỗi khung thời gian chính là giai đoạn chiếm thời lượng lớn nhất trong khung đó. Công nghệ ghi kỹ thuật số cho phép hiển thị dữ liệu linh hoạt qua nhiều cửa sổ thời gian khác nhau (thường là 5, 10, 30, 60, 90, 120, và 240 giây). Cửa sổ 10 giây tương đương với tốc độ chạy giấy 30 mm/giây, thường dùng để theo dõi điện não đồ trên lâm sàng; cửa sổ này cũng mang lại hình ảnh tương tự như bản ghi điện tâm đồ (electrocardiographic – ECG) truyền thống (vốn sử dụng tốc độ giấy 25 mm/giây) trước khi y học chuyển sang dùng điện tâm đồ kỹ thuật số.

THEO DÕI ĐIỆN NÃO ĐỒ (EEG) TRONG KHI NGỦ

Để hiểu rõ cách theo dõi điện não đồ trong quá trình đo đa ký giấc ngủ, chúng ta cần nắm vững các vị trí đặt điện cực, các hệ thống chuyển đạo điện não đồ (EEG derivations), và những kiểu sóng điện não đồ quan trọng. Các nội dung này sẽ được trình bày chi tiết dưới đây.

Vị trí Đặt Điện cực Điện não đồ (EEG Electrode Placement)

Hệ thống danh pháp dành cho điện cực điện não đồ tuân theo Hệ thống 10-20 Quốc tế (International 10-20 system). Con số “10-20” chỉ ra rằng các điện cực được đặt cách nhau những khoảng bằng 10% hoặc 20% tổng khoảng cách giữa các mốc giải phẫu trên sọ. Các mốc giải phẫu chính bao gồm điểm gốc mũi (nasion) (điểm giao giữa đỉnh sống mũi và trán), điểm chẩm ngoài (inion) (gờ xương nhô ra ở đáy phần chẩm), và các điểm trước nắp nhĩ (preauricular points) (Hình 1-1 và Hình 1-2). Trong hệ thống này, các chỉ số chẵn nằm ở bên phải đầu, còn chỉ số lẻ nằm ở bên trái. Bảng 1-2 liệt kê danh pháp điện cực dùng trong đo lường giấc ngủ. Tên của mỗi điện cực tương ứng với vùng não bộ nằm ngay bên dưới nó. Ví dụ: Fp1 và Fp2 là các điện cực cực trán (frontal pole electrodes) trái và phải; F3 và F4 là điện cực vùng trán (frontal electrodes) trái và phải; C3 và C4 là điện cực trung tâm (central electrodes) trái và phải; O1 và O2 là điện cực vùng chẩm (occipital electrodes) trái và phải. Các điện cực nằm dọc theo đường giữa ở các vùng cực trán, trán, trung tâm và chẩm mang tên lần lượt là Fpz, Fz, Cz, và Oz. Riêng điện cực Cz nằm ngay tại đỉnh đầu, được gọi là điểm đỉnh (vertex). Trong quá trình đo điện não đồ lâm sàng thông thường, người ta đặt điện cực lên dái tai, ký hiệu là A1 (trái) và A2 (phải). Tuy nhiên, đối với việc theo dõi giấc ngủ, các điện cực lại được đặt ở vùng xương chũm (mastoid areas) trái và phải, và sổ tay AASM gọi chúng là M1 (trái) và M2 (phải).

Hình 1-1: Góc nhìn từ trên xuống của các vị trí điện cực theo Hệ thống 10-20. (Nguồn phỏng theo: Berry RB. Fundamentals of Sleep Medicine. Saunders; 2012:2)

Hình 1-2: Các vị trí điện cực theo Hệ thống 10-20. A1 và A2 là các điện cực dái tai (loa tai) thường thấy trong các tài liệu điện não đồ kinh điển. Tuy nhiên, trong y học giấc ngủ, người ta sử dụng các điện cực xương chũm trái và phải (M1 và M2). (Nguồn phỏng theo: Berry RB. Fundamentals of Sleep Medicine. Saunders; 2012:3)

Bảng 1-2: Danh pháp Điện cực Điện não đồ

Bảng 1-3: Các Chuyển đạo Điện não đồ Dùng để Phân loại Giấc ngủ

Các Chuyển đạo Điện não đồ (EEG Derivations)

Tín hiệu điện não đồ hiển thị sự chênh lệch điện thế giữa hai điện cực. Thuật ngữ “chuyển đạo” (derivation) dùng để chỉ một cặp gồm hai điện cực (và mức chênh điện thế giữa chúng). Thuật ngữ “hệ thống chuyển đạo” (montage) dùng để chỉ một tập hợp gồm nhiều chuyển đạo. Sổ tay chấm điểm AASM khuyến cáo sử dụng các điện cực sau để đo giấc ngủ: F3, F4, C3, C4, O1, O2, M1, và M2. Trong đó, các điện cực ở vùng trán, trung tâm và chẩm sẽ lấy điện cực xương chũm bên đối diện (contralateral mastoid electrode) làm mốc tham chiếu. Các chuyển đạo tiêu chuẩn được AASM đề xuất sử dụng nhằm phân loại giai đoạn giấc ngủ bao gồm F4-M1, C4-M1, và O2-M1 (xem cột Tiêu chuẩn ở Bảng 1-3). Ngoài ra, sổ tay cũng chỉ định các chuyển đạo dự phòng (F3-M2, C3-M2, và O1-M2) để thay thế trong trường hợp một điện cực thuộc nhóm tiêu chuẩn gặp trục trặc kỹ thuật trong đêm đo (xem cột Bổ sung ở Bảng 1-3). Ví dụ, nếu điện cực F4 hoặc M1 bị hỏng, hệ thống sẽ sử dụng các chuyển đạo F3-M2, C4-M1, và O2-M1 (tuyệt đối không dùng F3-M1). Điều này có nghĩa là, nếu bắt buộc dùng F3 thay cho F4, nó phải được tham chiếu với M2 chứ không phải M1. Cần lưu ý rằng lúc này các chuyển đạo C4-M1 và O2-M1 vẫn hoạt động bình thường. Nếu bản thân M1 hỏng, toàn bộ các chuyển đạo dự phòng tham chiếu với M2 sẽ được kích hoạt.