Hội chứng Buồng trứng Đa nang. CHƯƠNG 4. SINH LÝ BỆNH CỦA HỘI CHỨNG BUỒNG TRỨNG ĐA NANG

Hội chứng Buồng trứng Đa nang: Từ Cơ sở Khoa học đến Các Tiến bộ Lâm sàng trong Suốt Cuộc đời | Polycystic Ovary Syndrome – Basic Science to Clinical Advances Across the Lifespan.
Biên tập: Rehana Rehman and Aisha Sheikh | (C) 2025 Nhà xuất bản Elsevier.
Dịch và Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng, Ts.Bs. Ngô Đức Kỷ

CHƯƠNG 4. SINH LÝ BỆNH CỦA HỘI CHỨNG BUỒNG TRỨNG ĐA NANG

Mohummad Hassan Raza Raja, Muhammad Abdullah Javed, Và Rehana Rehμαν

Sinh Lý Bệnh Của Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang

Hội chứng buồng trứng đa nang (Polycystic Ovary Syndrome – PCOS), một bệnh lý rối loạn nội tiết ở nữ giới trong độ tuổi sinh sản, có căn nguyên đa yếu tố, chủ yếu được xác định bởi sự hiện diện của ít nhất hai trong ba tình trạng sau: các chu kỳ thưa rụng trứng/không rụng trứng (oligo-ovulatory/anovulatory cycles), buồng trứng đa nang (polycystic ovaries), và cường androgen (hyperandrogenism). Được coi là một chẩn đoán loại trừ một cách rộng rãi, tình trạng này tiếp tục là nguyên nhân phổ biến nhất gây vô sinh liên quan đến việc không rụng trứng ở phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ, và các ước tính cho thấy có tới 20% phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có thể bị ảnh hưởng bởi hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS). Do có cơ sở sinh lý bệnh phức tạp, bao gồm sự đan xen phức tạp giữa những bất thường về nội tiết tố (hormonal aberrations) cùng với các yếu tố di truyền (genetic), di truyền ngoại gene (epigenetic) và môi trường, hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) biểu hiện như một phổ bệnh lý trải dài với các triệu chứng từ nhẹ đến nặng.

Những Bất Thường Về Nội Tiết Tố

Dư Thừa Androgen

Mức androgen tăng cao là một đặc điểm cốt lõi của hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), gây ra một số biểu hiện lâm sàng khi bệnh nhân đến khám. Trong điều kiện sinh lý bình thường, buồng trứng và tuyến thượng thận đóng góp lượng androgen bằng nhau (chủ yếu là androstenedione và testosterone) ở phụ nữ trong độ tuổi sinh sản. Ở hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), do sự rối loạn chức năng điều hòa trong quá trình tổng hợp steroid (steroidogenesis), buồng trứng (và trong một số trường hợp, cả tuyến thượng thận) sản xuất quá mức androgen.

Cường Androgen Buồng Trứng Chức Năng

Nguồn gốc chính của các androgen buồng trứng là các tế bào vỏ (theca cells), tế bào sản xuất ra androstenedione. Androstenedione được chuyển hóa thành testosterone trực tiếp trong các tế bào vỏ hoặc có thể được bài tiết vào máu để chuyển hóa tại các mô ngoại vi. Tình trạng cường androgen (hyperandrogenism), như được quan sát thấy trong hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), được thúc đẩy bởi cả các yếu tố bên ngoài và bên trong buồng trứng. Ở những phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), các tế bào vỏ cho thấy sự gia tăng biểu hiện của các enzyme CYP17A1 và CY11A, cùng với sự giảm biểu hiện của CYP19 trong các tế bào hạt (granulosa cells).

Trong các tế bào vỏ, CYP17A1 là enzyme quyết định tốc độ của con đường sinh tổng hợp. Enzyme này hoạt động với chức năng của cả 17α-hydroxylase và 17,20-lyase, có khả năng chuyển hóa tương ứng pregnenolone/progesterone thành dehydroandrosterone/androstenedione. Các nghiên cứu đã cho thấy sự biểu hiện gia tăng của CYP17A1 trong các tế bào vỏ ở những đối tượng mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS), từ đó dẫn đến tăng sản xuất androgen. Sự biểu hiện của CYP17A1 vẫn duy trì ở mức cao trong các mẫu nuôi cấy tế bào vỏ in-vitro dài hạn, qua đó chứng minh cơ chế rối loạn điều hòa từ bên trong buồng trứng (intraovarian dysregulatory mechanism). Tiếp tục với cùng một cơ chế, sự điều hòa tăng (upregulation) của CYP11A/P450scc gây ra sự gia tăng chuyển hóa từ cholesterol thành pregnenolone, trong khi sự điều hòa giảm (downregulation) của CYP19 trong tế bào hạt dẫn đến giảm sự chuyển đổi từ testosterone thành estrogen, làm mất cân bằng và nghiêng về phía tăng androgen máu (hyperandrogenemia).

Có những bằng chứng đang phát triển cho thấy sự rối loạn điều hòa của con đường sinh tổng hợp steroid, gây ra hội chứng cường androgen tuyến thượng thận chức năng (Functional Adrenal Hyperandrogenism – FOH), có thể có nguồn gốc từ thai nhi. Việc phơi nhiễm androgen ở mức cao trong thời kỳ bào thai ở khỉ Rhesus và cừu cái đã được chứng minh là thúc đẩy một chuỗi sự kiện không thể đảo ngược dẫn đến tình trạng không rụng trứng và cường androgen buồng trứng trong giai đoạn dậy thì và trưởng thành. Trong thời kỳ mang thai, nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (Sex Hormone-Binding Globulin – SHBG) và hoạt tính aromatase nội tại trong nhau thai bảo vệ thai nhi khỏi các androgen từ mẹ. Các cơ chế có thể dẫn đến sự gia tăng phơi nhiễm androgen của thai nhi có thể là thai nhi được sinh ra từ các bà mẹ bị tăng sản thượng thận bẩm sinh (Congenital Adrenal Hyperplasia – CAH), các biến dị trong biểu hiện gen dẫn đến nồng độ globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) và/hoặc aromatase thấp hơn, hoặc sự ức chế hoạt động của aromatase và/hoặc sự bài tiết globulin gắn kết hormone sinh dục (SHBG) do tình trạng tăng insulin máu ở mẹ (maternal hyperinsulinemia).

Hình 4.1 Những Bất Thường Về Nội Tiết Tố (Dư Thừa Androgen) Trong Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang. (FSH: Hormone kích thích nang trứng; GnRH: Hormone giải phóng gonadotropin; LH: Hormone tạo hoàng thể; PCOs: Buồng trứng đa nang).