Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 21. HẠ CANXI MÁU

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. 

CHƯƠNG 21. HẠ CANXI MÁU

Hypercalcemia of Malignancy
Michael T. McDermott

Endocrine Secrets, CHAPTER 20, 207-210

1. Định Nghĩa Hạ Canxi Máu

Hạ canxi máu là tình trạng nồng độ canxi ion hóa (ionized calcium) trong huyết thanh giảm xuống dưới mức bình thường. Trong điều kiện chuẩn, mức này tương ứng với nồng độ canxi toàn phần (total calcium) trong huyết thanh <8,5 mg/dL (2,1 mmol/L).

2. Nồng Độ Canxi Huyết Thanh Và Nồng Độ Albumin Huyết Thanh Có Mối Liên Quan Như Thế Nào?

Khoảng 50% canxi huyết thanh gắn kết với albumin, các protein huyết tương khác và các anion liên quan như citrate, lactate và sulfate. Trong số này, 40% gắn với protein (chủ yếu là albumin), và 10% đến 13% gắn với các anion. 50% còn lại là canxi tự do hoặc canxi ion hóa. Nồng độ canxi toàn phần huyết thanh phản ánh cả phần gắn kết và không gắn kết với khoảng tham chiếu bình thường từ 8,5 đến 10,5 mg/dL đối với hầu hết các xét nghiệm (2,1–2,5 mmol/L).

3. Hiệu Chỉnh Nồng Độ Canxi Toàn Phần Huyết Thanh Theo Nồng Độ Albumin Huyết Thanh Thấp Như Thế Nào?

Bác sĩ tính canxi toàn phần huyết thanh hiệu chỉnh (corrected calcium) bằng cách cộng thêm 0,8 mg/dL (0,2 mmol/L) vào nồng độ canxi toàn phần đo được cho mỗi 1 g/dL albumin huyết thanh giảm dưới 4 g/dL. Đây không phải là một phương pháp chính xác tuyệt đối, do đó, bác sĩ có thể cần đo nồng độ canxi ion hóa huyết thanh để xác định xem người bệnh có thực sự bị hạ canxi máu hay không. Nồng độ canxi toàn phần huyết thanh sau khi hiệu chỉnh tương quan với nồng độ canxi ion hóa, chính là dạng canxi có hoạt tính sinh lý trong huyết thanh.

4. Nguyên Nhân Phổ Biến Nhất Làm Giảm Nồng Độ Canxi Toàn Phần Huyết Thanh Là Gì?

Giảm albumin máu (hypoalbuminemia) là nguyên nhân phổ biến nhất làm giảm canxi toàn phần huyết thanh. Ở những người bệnh mắc bệnh mạn tính, suy dinh dưỡng, xơ gan hoặc tăng thể tích nội mạch, nồng độ albumin huyết thanh có thể giảm thấp, và điều này sẽ làm giảm phần canxi toàn phần nhưng thường không làm giảm phần canxi ion hóa trong huyết thanh. Giới chuyên môn xem tình trạng này là hạ canxi máu “giả” (factitious hypocalcemia).

5. Những Yếu Tố Nào Khác Ngoài Albumin Ảnh Hưởng Đến Nồng Độ Canxi Ion Hóa Huyết Thanh?

Độ pH huyết thanh ảnh hưởng đến nồng độ canxi ion hóa bằng cách làm giảm sự gắn kết của canxi với albumin trong tình trạng nhiễm toan (acidosis) và tăng sự gắn kết trong tình trạng nhiễm kiềm (alkalosis). Ví dụ, tình trạng nhiễm kiềm hô hấp (respiratory alkalosis) do tăng thông khí gây ra sự sụt giảm nồng độ canxi ion hóa huyết thanh. Sự thay đổi 0,1 đơn vị pH có liên quan đến sự thay đổi canxi ion hóa từ 0,16 đến 0,20 mg/dL (0,04–0,05 mmol/L). Sự gia tăng nồng độ của các chất tạo phức (chelators), chẳng hạn như citrate (có thể xảy ra trong quá trình truyền một lượng lớn các chế phẩm máu chứa citrate), cũng có khả năng làm giảm nồng độ canxi ion hóa. Heparin cũng có tác dụng tương tự.

6. Cơ Thể Điều Hòa Canxi Huyết Thanh Như Thế Nào?

Cơ thể duy trì cân bằng nội môi canxi (calcium homeostasis) trong một biên độ hẹp ở những người bình thường nhờ vào sự tương tác của hormone tuyến cận giáp (parathyroid hormone – PTH), vitamin D, calcitonin và yếu tố tăng trưởng nguyên bào sợi 23 (fibroblast growth factor 23 – FGF23). PTH hoạt động theo ba cách để làm tăng nồng độ canxi huyết thanh: (1) PTH kích thích hủy cốt bào làm tiêu xương (osteoclastic bone resorption); (2) PTH làm tăng quá trình chuyển hóa 25-hydroxy (OH) vitamin D thành 1,25-dihydroxy (OH)2 vitamin D, từ đó làm tăng hấp thu canxi và phospho ở ruột; và (3) PTH làm tăng tái hấp thu canxi ở thận. Calcitonin làm giảm nồng độ canxi huyết thanh bằng cách ức chế hoạt động của hủy cốt bào trong xương. FGF23 ức chế quá trình chuyển hóa 25-hydroxy (OH) vitamin D thành dạng hoạt động của nó là 1,25-dihydroxy (OH)2 vitamin D. Nồng độ phosphate và magiê cũng có thể tác động đến nồng độ canxi.

7. Những Bước Nào Trong Quá Trình Chuyển Hóa Vitamin D Có Thể Ảnh Hưởng Đến Nồng Độ Canxi Huyết Thanh?

Cơ thể hấp thu vitamin D thông qua chế độ ăn uống hoặc tổng hợp ở da dưới tác động của tia cực tím. Gan chuyển hóa vitamin D thành 25-OH vitamin D và cuối cùng thận chuyển hóa chất này thành 1,25-dihydroxy (OH)2 vitamin D (dạng hoạt động mạnh nhất của vitamin D). 1,25(OH)2 vitamin D tác động trực tiếp lên các tế bào ruột để làm tăng hấp thu canxi và phospho. Sự thiếu hụt ở bất kỳ bước nào trong chu trình này đều có thể gây ra hạ canxi máu.

8. Các Nguyên Nhân Chính Gây Ra Hạ Canxi Máu “Thực Sự” (True Hypocalcemia) Là Gì?

Trong số tất cả các nguyên nhân gây hạ canxi máu, suy tuyến cận giáp sau phẫu thuật (postsurgical hypoparathyroidism), thiếu hụt vitamin D và suy tuyến cận giáp tự miễn (autoimmune hypoparathyroidism) là phổ biến nhất. Tuy nhiên, sự tham gia của nhiều cơ quan và hệ thống điều hòa nội tiết trong quá trình cân bằng nội môi canxi tạo ra khả năng có rất nhiều nguyên nhân gây hạ canxi máu. Bác sĩ phải xem xét nguyên nhân hạ canxi máu trong mối tương quan với nồng độ albumin huyết thanh, sự bài tiết PTH, nồng độ vitamin D và sự hiện diện hay vắng mặt của tình trạng tăng phosphate máu (hyperphosphatemia). Ban đầu, bác sĩ có thể tiếp cận tình trạng hạ canxi máu bằng cách tìm kiếm sự suy giảm chức năng ở một hoặc nhiều hệ thống này.