Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 46. Hội Chứng Bình Giáp Bệnh Lý

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 46. HỘI CHỨNG BÌNH GIÁP BỆNH LÝ

Euthyroid Sick Syndrome
Michael T. McDermott

Endocrine Secrets, CHAPTER 46, 428-432

1. Hội chứng bình giáp bệnh lý và hội chứng bệnh lý không do tuyến giáp là gì?

Hội chứng bình giáp bệnh lý (euthyroid sick syndrome – ESS) còn được gọi là hội chứng bệnh lý không do tuyến giáp (nonthyroidal illness syndrome – NTIS). Thuật ngữ này chỉ những thay đổi về nồng độ hormone kích thích tuyến giáp (thyroid-stimulating hormone – TSH) và hormone tuyến giáp trong huyết thanh xảy ra ở người bệnh mắc các bệnh lý không do tuyến giáp và tình trạng suy đói (starvation). Đây không phải là một rối loạn tuyến giáp nguyên phát (primary thyroid disorder) mà là hệ quả của những thay đổi trong quá trình bài tiết, vận chuyển và chuyển hóa hormone tuyến giáp do chính các bệnh lý ngoài tuyến giáp gây ra.

2. Khi nào nên chỉ định xét nghiệm tuyến giáp ở người bệnh ốm nặng?

Chỉ nên chỉ định các xét nghiệm tuyến giáp ở người bệnh mắc bệnh nặng khi bác sĩ nghi ngờ nhiều có cường giáp (hyperthyroidism) hoặc suy giáp (hypothyroidism). Các bệnh lý nghiêm trọng không do tuyến giáp gây ra những thay đổi về nồng độ hormone tuyến giáp rất dễ nhầm lẫn với các rối loạn tuyến giáp, đặc biệt là suy giáp trung ương (central hypothyroidism). Hơn nữa, trong quá trình hồi phục sau các bệnh lý nghiêm trọng, những thay đổi của hormone tuyến giáp có thể bị nhầm lẫn với suy giáp nguyên phát (primary hypothyroidism). Do đó, nhìn chung tốt nhất là tránh làm xét nghiệm tuyến giáp trong lúc đang mắc bệnh hoặc trong vài tuần đầu sau khi hồi phục khỏi một bệnh lý đáng kể không do tuyến giáp. Thường đòi hỏi người thầy thuốc phải có nhiều kinh nghiệm lâm sàng mới có thể biện luận chính xác kết quả xét nghiệm tuyến giáp trong những bệnh cảnh này.

3. Khi cần thiết phải xét nghiệm tuyến giáp ở người bệnh ốm nặng, những xét nghiệm nào được khuyến cáo?

Chỉ định nồng độ TSH huyết thanh đơn độc không đủ để phân biệt hội chứng bình giáp bệnh lý với các rối loạn tuyến giáp thực sự. Bác sĩ có thể cần xét nghiệm đồng thời TSH huyết thanh, T4 tự do, T3 toàn phần hoặc T3 tự do, và đôi khi là T4 toàn phần cùng với độ hấp thu T3 trên resin (T3 resin uptake – T3RU). Việc định lượng T3 đảo ngược (reverse T3 – RT3), mặc dù không được chỉ định trong các bệnh lý tuyến giáp khác, nhưng đôi khi lại hữu ích để phân biệt hội chứng bình giáp bệnh lý với suy giáp trung ương.

4. Những thay đổi hormone tuyến giáp nào xảy ra ở người bệnh mắc bệnh lý không do tuyến giáp ở mức độ nhẹ đến trung bình?

Ngay cả trong các bệnh lý không do tuyến giáp ở mức độ nhẹ đến trung bình tại môi trường ngoại trú, nồng độ T3 toàn phần và T3 tự do trong huyết thanh có thể giảm xuống mức bình thường thấp hoặc thấp rõ rệt. Nguyên nhân là do giảm quá trình chuyển đổi T4 thành T3 khi hoạt độ của enzyme deiodinase típ 1 (deiodinase type 1 – D1) suy giảm. Mức độ sụt giảm T3 huyết thanh tương quan chặt chẽ với mức độ nghiêm trọng của bệnh lý không do tuyến giáp. Nồng độ T4 tự do, T4 toàn phần và TSH trong huyết thanh thường duy trì trong giới hạn tham chiếu ở thể nhẹ nhất của hội chứng bình giáp bệnh lý (Hình 46.1).

Hình 46.1: Những Thay Đổi Về Nồng Độ Hormone Tuyến Giáp Ở Người Bệnh Mắc Các Bệnh Lý Không Do Tuyến Giáp Với Các Mức Độ Nghiêm Trọng Khác Nhau Và Trong Giai Đoạn Hồi Phục.

5. Hãy mô tả những thay đổi hormone tuyến giáp thường gặp ở người bệnh mắc các bệnh lý không do tuyến giáp từ trung bình đến nặng.

Trong các bệnh lý không do tuyến giáp nghiêm trọng hơn, nồng độ T3 toàn phần trong huyết thanh giảm xuống mức rất thấp, nhìn chung tỷ lệ thuận với mức độ nghiêm trọng của bệnh lý nền. Nồng độ T4 toàn phần trong huyết thanh cũng giảm và độ hấp thu T3 trên resin (T3RU) tăng lên; cả hai hiện tượng này đều là hậu quả của việc giảm khả năng gắn kết hormone tuyến giáp với các protein vận chuyển (do suy giảm tổng hợp protein tại gan và sự hiện diện của các chất ức chế liên kết protein trong tuần hoàn). Nồng độ TSH trong huyết thanh cũng sụt giảm do các cytokine trung gian gây ức chế bài tiết TRH và TSH. Sự bài tiết TSH cũng có thể bị ức chế bởi nhiều loại thuốc, đáng chú ý nhất là glucocorticoid và dopamine. Việc giảm bài tiết TSH càng làm nồng độ T3 và T4 thấp hơn nữa. Các giá trị T4 tự do biến thiên rất mạnh (bình thường, giảm hoặc tăng) tùy thuộc vào bệnh lý nền, các loại thuốc dùng kèm và kỹ thuật định lượng. Do đó, kiểu hình phổ biến nhất là TSH thấp, T4 toàn phần và T4 tự do thấp, đi kèm với T3 toàn phần và T3 tự do ở mức rất thấp (Hình 46.1).

6. Hãy mô tả những thay đổi hormone tuyến giáp liên quan đến giai đoạn hồi phục sau các bệnh lý nghiêm trọng không do tuyến giáp.

Khi người bệnh hồi phục sau các bệnh lý nghiêm trọng không do tuyến giáp, nồng độ TSH trong huyết thanh tăng lên và có thể tăng thoáng qua vượt quá giới hạn tham chiếu. Nồng độ T3 toàn phần và T4 toàn phần trong huyết thanh bắt đầu tăng lên nhưng có thể vẫn duy trì ở mức thấp trong một thời gian, và T4 tự do thường giảm do gan phục hồi khả năng sản xuất các protein gắn kết hormone tuyến giáp. Một kiểu hình thường gặp trong giai đoạn chuyển tiếp này là TSH huyết thanh tăng nhẹ, T4 toàn phần và T4 tự do thấp, đồng thời T3 toàn phần và T3 tự do cũng ở mức thấp (Hình 46.1).

7. Làm thế nào để phân biệt hội chứng bình giáp bệnh lý với suy giáp trung ương?

Trong hội chứng bình giáp bệnh lý, nồng độ T3 giảm theo tỷ lệ nhiều hơn so với T4, trong khi ở suy giáp, nồng độ T4 lại giảm nhiều hơn so với T3. Hơn nữa, trong hội chứng bình giáp bệnh lý, độ hấp thu T3 trên resin (T3RU) và T3 đảo ngược (RT3) đều tăng lên, trong khi cả hai chỉ số này đều thấp ở người bệnh suy giáp. Do đó, chẩn đoán hội chứng bình giáp bệnh lý được củng cố khi có TSH thấp, T3 rất thấp, cùng với T3RU và RT3 tăng cao; trong khi đó, suy giáp trung ương (central hypothyroidism) được gợi ý khi có TSH thấp, T3 bình thường thấp hoặc thấp nhẹ, T4 giảm thấp tương ứng hơn, và nồng độ T3RU cùng RT3 đều giảm. Khi nghi ngờ suy giáp trung ương, bác sĩ nên chỉ định chụp cắt lớp vi tính (CT) hoặc chụp cộng hưởng từ (MRI) vùng dưới đồi – tuyến yên, đồng thời tiến hành các khảo sát xác định xem liệu có kèm theo suy thượng thận trung ương (central adrenal insufficiency) hay không.