Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 48. CÁC RỐI LOẠN TÂM THẦN VÀ BỆNH LÝ TUYẾN GIÁP

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 48. CÁC RỐI LOẠN TÂM THẦN VÀ BỆNH LÝ TUYẾN GIÁP

Psychiatric Disorders and Thyroid Disease
Roselyn I. Mateo; James Vincent Hennessey

Endocrine Secrets, CHAPTER 48, 450-466

1. Suy Giáp (Hypothyroidism) Được Chẩn Đoán Như Thế Nào — Trước Đây Và Hiện Nay?

Kể từ khi Hội Lâm sàng London (Clinical Society of London) công bố “Báo cáo về Phù niêm (Myxoedema)” vào năm 1888, giới y khoa trong hơn một thế kỷ qua đã biết rõ rằng rối loạn chức năng tuyến giáp (Thyroid dysfunction) trên lâm sàng rõ rệt có thể dẫn đến các vấn đề tâm thần (Psychiatric problems). Bác sĩ có thể điều trị các vấn đề này bằng cách thiết lập lại nồng độ hormone tuyến giáp về mức bình thường. Suy giáp (Hypothyroidism) từng là một căn bệnh gây tử vong vào thời điểm đó. Phần lớn người bệnh nhận chẩn đoán ở giai đoạn muộn và thường xuyên bị hành hạ bởi các khiếm khuyết về nhận thức, thần kinh và tâm lý.

Chỉ nửa thế kỷ sau, Asher đã khẳng định lại thực tế rằng những cá nhân mắc bệnh suy giáp nặng có thể biểu hiện chứng loạn thần (Psychosis), từ đó xuất hiện thuật ngữ “chứng điên cuồng do phù niêm” (Myxedema madness). Mặc dù bệnh cảnh lâm sàng không nhất quán, nhưng tình trạng lú lẫn (Confusion) và mất phương hướng (Disorientation) nói chung kèm theo hoang tưởng bị hại (Persecutory delusions) và ảo giác (Hallucinations) là những biểu hiện phổ biến.

Khi đó, các bác sĩ chẩn đoán bệnh dựa trên diện mạo phù niêm (Myxedematous appearance) của người bệnh chứ không dựa trên các triệu chứng tâm thần cụ thể. Trên thực tế, trước khi có các phương pháp đo lường thường quy trong phòng xét nghiệm đối với hormone kích thích tuyến giáp (Thyroid-Stimulating Hormone – TSH) và các hormone tuyến giáp, giới y khoa đánh giá tình trạng tuyến giáp bằng các công cụ có thể mang mối tương quan với rối loạn chức năng tuyến giáp nhưng không đủ độ đặc hiệu để đảm bảo một chẩn đoán xác định. Asher đã sử dụng hình ảnh chụp trước và sau khi điều trị tuyến giáp, với một sự thay đổi có thể nhận diện được đóng vai trò như một xét nghiệm khẳng định. Các dấu ấn khác có giá trị chẩn đoán bao gồm lượng cholesterol trong máu, tình trạng giảm nhịp tim khi ngủ, sự chậm trễ trong thời gian phản xạ gân gót (Achilles’ tendon reflex time), và tỷ lệ chuyển hóa cơ bản (Basal metabolic rate). Các giá trị cực kỳ cao và cực kỳ thấp tương quan chặt chẽ với tình trạng cường giáp (Hyperthyroidism) và suy giáp rõ rệt một cách tương ứng. Tuy nhiên, Asher nhận xét rằng sự hiện diện của các thay đổi tâm thần hoặc tắc nghẽn đường hô hấp và các tình trạng đa dạng khác, chẳng hạn như nhập viện cấp tính, bệnh lý không do tuyến giáp (Nonthyroidal illness), thai kỳ, ung thư (Cancer), bệnh to đầu chi (Acromegaly), suy sinh dục (Hypogonadism), và suy dinh dưỡng, đã làm giảm độ chính xác của chẩn đoán.

Trong thực hành lâm sàng hiện nay, tiêu chuẩn chăm sóc là đo lường TSH huyết thanh và thyroxine tự do (Free Thyroxine – FT4) như những xét nghiệm sơ cấp nhằm chẩn đoán rối loạn chức năng tuyến giáp và đánh giá hiệu quả của việc Điều trị Nội khoa (Medical treatment) thay thế hormone tuyến giáp ở những người bệnh mắc suy giáp nguyên phát (Primary hypothyroidism).

2. Các Triệu Chứng Của Suy Giáp (Hypothyroidism) Và Cường Giáp (Hyperthyroidism) Liên Quan Đến Bệnh Lý Tâm Thần (Psychiatric disease) Như Thế Nào?

Giới y khoa đều biết rõ rằng các bất thường chức năng tuyến giáp rõ rệt có thể tác động đáng kể lên khí sắc (Mood), cảm xúc (Emotion), quá trình suy nghĩ (Thought processes), và trạng thái tinh thần (Mental state). Các triệu chứng của cường giáp, có thể bao gồm lo âu (Anxiety), bức bối (Dysphoria), cảm xúc không ổn định (Emotional lability), và rối loạn chức năng trí tuệ (Intellectual dysfunction), cũng xuất hiện trong cả chứng hưng cảm (Mania) và trầm cảm (Depression). Triệu chứng trầm cảm đặc biệt phổ biến ở những người bệnh cao tuổi mang bệnh cảnh (được gọi là) nhiễm độc giáp vô cảm (Apathetic thyrotoxicosis). Các triệu chứng suy giáp, như liệt kê trong Bảng 48.1, thường xuyên bắt chước các triệu chứng của bệnh trầm cảm. Nhìn chung, các triệu chứng phù hợp với sự hiện diện của rối loạn chức năng tuyến giáp thường rất không đặc hiệu và bác sĩ phải xem xét chúng trong mối tương quan với các bệnh lý đồng mắc (Comorbidities) của người bệnh. Từ lâu, giới y khoa đã ghi nhận khả năng đảo ngược các triệu chứng rối loạn chức năng tuyến giáp rõ rệt bằng Điều trị Nội khoa thích hợp. Thế nhưng, các công trình mở rộng xem xét nhiều nghiên cứu tiến cứu, có đối chứng giả dược khảo sát bệnh suy giáp dưới lâm sàng (Subclinical Hypothyroidism – SCHypo) đã tiết lộ rõ ràng rằng người bệnh không có khả năng thuyên giảm triệu chứng sau khi bác sĩ bình thường hóa nồng độ TSH bằng liệu pháp thay thế hormone tuyến giáp. Điều này chứng tỏ các triệu chứng không đặc hiệu (vốn thôi thúc bác sĩ chỉ định xét nghiệm chức năng tuyến giáp) không phải do nồng độ hormone tuyến giáp lưu hành thấp gây ra. Các bằng chứng khác chỉ ra rằng có rất ít sự tương quan giữa các triệu chứng phổ biến thường thấy trong thực hành chăm sóc sức khỏe ban đầu và các bất thường chức năng tuyến giáp; thực tế là, khi xem xét chẩn đoán phân biệt của một triệu chứng phổ biến nhất như mệt mỏi, rối loạn chức năng tuyến giáp không đạt đến mức độ của một mối liên quan nhân quả, trong khi trầm cảm vượt xa các căn nguyên thể chất khác về mặt tần suất. Một nghiên cứu gần đây xem xét chức năng tuyến giáp, các triệu chứng, và nhân khẩu học của hơn 8000 người bệnh đã tìm thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các triệu chứng do nhóm dân số chứng bình thường báo cáo so với những đối tượng mắc suy giáp rõ rệt chưa được điều trị, nhưng lại không quan sát thấy bất kỳ sự sai lệch nào so với điểm số của nhóm chứng khi xem xét những người mắc SCHypo. Những tác giả này cũng kết luận rằng sự hiện diện của các bệnh lý đồng mắc đã đóng góp đáng kể vào gánh nặng triệu chứng (phù hợp với bệnh suy giáp) ở quần thể này.

Bảng 48.1: Các Đặc Điểm Lâm Sàng Phổ Biến Của Cả Bệnh Lý Tuyến Giáp (Thyroid Diseases) Và Các Rối Loạn Khí Sắc (Mood Disorders)

Được phỏng theo: Hennessey JV, Jackson IMD. The interface between thyroid hormones and psychiatry. Endocrinologist. 1996;6:214–223.

3. Bác Sĩ Thường Chỉ Định Đánh Giá Bằng TSH Và Nồng Độ Hormone Tuyến Giáp Lưu Hành Cho Những Người Bệnh Nào Có Các Triệu Chứng Phù Hợp Với Sự Hiện Diện Của Rối Loạn Chức Năng Tuyến Giáp?

Nhiều bằng chứng y khoa đã chứng minh rằng những cá nhân được chuyển tuyến để xét nghiệm chức năng tuyến giáp do bác sĩ nghi ngờ lâm sàng về sự trục trặc của tuyến giáp có tỷ lệ đau khổ về mặt tâm lý (Psychological distress) đáng kể; tuy nhiên, họ không có nhiều khả năng mắc suy giáp hơn so với những người không biểu hiện bất kỳ triệu chứng nào. Do đó, nếu bác sĩ phát hiện những sự gia tăng nhẹ của TSH, phù hợp với chẩn đoán “suy giáp dưới lâm sàng” (Subclinical hypothyroidism), ở những người bệnh có đau khổ về tâm lý, thì đó nhiều khả năng là một phát hiện trùng hợp hơn là một phát hiện mang tính nhân quả. Kết quả là, trong trường hợp không có suy giáp hoặc cường giáp rõ rệt, những cá nhân như vậy sẽ không tự động yêu cầu điều trị bởi vì phương pháp điều trị khó có thể mang lại sự thay đổi có ý nghĩa lâm sàng đối với các triệu chứng không đặc hiệu của họ.

4. Mối Liên Quan Giữa Suy Giáp Dưới Lâm Sàng (Subclinical hypothyroidism) Và Bệnh Trầm Cảm (Depression) Là Gì?

Một số nghiên cứu quan sát ở người lớn đã cho thấy tỷ lệ hiện mắc (Prevalence rate) trầm cảm cao hơn ở những đối tượng mắc SCHypo (được định nghĩa là nồng độ TSH huyết thanh lớn hơn mức “bình thường”, trong khi thyroxine tự do [FT4] ở mức bình thường); tuy nhiên, các nghiên cứu lớn hơn và gần đây hơn đã không tìm thấy sự khác biệt về triệu chứng trầm cảm giữa những đối tượng bình giáp (Euthyroid) và những đối tượng SCHypo tại thời điểm ban đầu cũng như khi các nhà nghiên cứu theo dõi theo thời gian. Trong một nghiên cứu gần đây, các tác giả không ghi nhận mối liên quan nào giữa SCHypo hoặc các tứ phân vị (Quartiles) của nồng độ TSH và FT4 trong giới hạn bình thường với rối loạn trầm cảm nặng (Major Depressive Disorder – MDD) ở thanh thiếu niên, mặc dù có thể tồn tại những khác biệt liên quan đến tuổi tác về chức năng tuyến giáp và nguy cơ mắc MDD.

Các nhà khoa học đã tiến hành một nghiên cứu tiến cứu lớn trên một đoàn hệ gồm 220.545 đối tượng (không có chẩn đoán trầm cảm tại thời điểm ban đầu). Những người này đã trải qua ít nhất hai cuộc kiểm tra sức khỏe toàn diện từ ngày 1 tháng 1 năm 2011 đến ngày 31 tháng 12 năm 2014. Nhóm nghiên cứu đã đo lường nồng độ TSH, triiodothyronine tự do (Free Triiodothyronine – FT3), và FT4 tại thời điểm ban đầu, và ghi nhận các triệu chứng trầm cảm mới mắc xảy ra ở 7.323 (8%) người tham gia trong khoảng thời gian theo dõi trung bình là 2 năm. Sau khi tính toán các hiệp biến (Covariates), các tác giả đã không tìm thấy mối liên quan nào giữa suy giáp dưới lâm sàng sinh hóa (Biochemical SCHypo) — ở đây định nghĩa là nồng độ FT4 nằm trong giới hạn bình thường và TSH > 5 mU/L (mili đơn vị quốc tế trên lít) — với các triệu chứng trầm cảm mới mắc. Các phân tích độ nhạy ở những người tham gia mắc SCHypo (n = 4.384), khi chia nhỏ hơn nữa theo nồng độ TSH, cũng cho thấy sự thiếu vắng mối liên quan tương tự với trầm cảm ở những người có TSH ≤ 10 mU/L và TSH > 10 mU/L. Tương tự như vậy, không tồn tại mối liên quan nào giữa nồng độ hormone tuyến giáp lưu hành và nguy cơ xuất hiện các triệu chứng trầm cảm mới mắc trong số những người tham gia có bình giáp (n = 87.822). Một phân tích gộp (Metaanalysis) của 25 nghiên cứu được lựa chọn bao gồm 348.014 người tham gia đã xác nhận phát hiện này, trong đó trầm cảm chỉ liên quan với suy giáp rõ rệt chứ không liên quan với SCHypo.

Ở các quần thể cao tuổi, giá trị tiên đoán của các triệu chứng nhằm xác định những người bệnh mắc rối loạn chức năng tuyến giáp đáng kể, đặc biệt là suy giáp, kém tin cậy hơn nhiều. Ở các đối tượng từ 70–82 tuổi, các nhà nghiên cứu đã thực hiện một nghiên cứu cắt ngang và dọc bao gồm 606 người tham gia không sử dụng thuốc chống trầm cảm. Điểm số của Thang đo Trầm cảm Lão khoa 15 (Geriatric Depression Scale 15 – GDS-15) tại thời điểm ban đầu không có sự khác biệt giữa những người tham gia mắc SCHypo (định nghĩa là nồng độ TSH ≥ 4,5 mU/L và FT4 nằm trong khoảng tham chiếu từ 12–18 pmol/L [picomol trên lít]), những người mắc cường giáp dưới lâm sàng (Subclinical Hyperthyroidism – SCHyper, định nghĩa là nồng độ TSH < 0,45 mU/L và FT4 nằm trong khoảng tham chiếu từ 12–18 pmol/L) tại thời điểm ban đầu, và những người thuộc nhóm chứng bình giáp. Sau 3 năm, những thay đổi về điểm số GDS-15 không có sự khác biệt đối với những người tham gia thuộc nhóm SCHypo tại thời điểm ban đầu, trong khi những người thuộc nhóm SCHyper đã trải qua sự gia tăng điểm số GDS-15 phù hợp với sự phát triển của bệnh trầm cảm.

5. Tác Động Của Rối Loạn Chức Năng Tuyến Giáp Nhẹ (Mild thyroid dysfunction) Đối Với Hiệu Suất Hoạt Động Và Khả Năng Sống Sót Ở Tuổi Già Là Gì?