Khám 12 đôi dây thần kinh sọ não

Dây I (dây thần kinh khứu giác- olfactory nerve)

Giải phẫu chức năng

Từ niêm mạc mũi các sợi thần kinh qua sàng xương bướm tạo thành hành khứu sau đó thành dải khứu đi vào vỏ não thùy thái dương.

Cách khám

Dùng lọ dầu bạc hà, nước hoa để từng lỗ mũi một để người bệnh ngửi khi nhắm mắt. Tránh dùng các chất kích thích như amoniac, dấm vì nó kích thích dây V.

Thay đổi bệnh lý và nguyên nhân

Giảm hoặc mất mùi gặp trong bệnh lý niêm mạc mũi như polype, viêm mũi; u màng não đáy vùng trán, u hành khứu, u xương sàng, u cánh nhỏ xương bướm, u hồi hải mã, u thể trai; chấn thương sọ tầng trước làm đứt dãi khứu; viêm màng nhện vùng xương sàng, viêm teo dây thần kinh trong bệnh giang mai thần kinh, bệnh phong; phồng động mạch thông trước; có khi do loạn thần kinh chức năng..

Lẫn mùi: ngửi mùi này thành mùi kia gặp trong hysterie.

Ảo khứu gặp lúc mê sảng, u hải mã, tâm thần phân liệt.

Dây II (dây thần kinh thị giác- optic nerve)

Giải phẫu chức năng

Từ võng mạc các sợi thị giác vào chéo thị, ở đây các sợi ở trong bắt chéo còn các sợi ở ngoài đi thẳng. Mỗi dải thị đi về củ não sinh tư trước và thể gối ngoài, một số tạo tia thị giác đi qua phần dưới bao trong đi đến thùy chẩm .

Cách khám

Khám lần lượt thị lực, thị trường và soi đáy mắt từng mắt một.

Thị lực: 

Sơ bộ: nhìn các ngón tay ở khoảng cách khác nhau.

Chính xác: dùng bảng đo thị lực để cách 5m biết được thị lực mấy phần 10.

Thị lực có thể giảm hoặc mất một hoặc hai mắt do viêm dây thần kinh thị, do dây thần kinh sọ hoặc trong tăng áp lực nội sọ lâu ngày… Cần loại trừ các bệnh về mắt gây giảm hoặc mất thị lực như sẹo giác mạc kết mạc, đục thủy tinh thể, tật khúc xạ…

Thị trường 

Sơ bộ:

Người thầy thuốc ngồi đối diện với bệnh nhân cách nhau 1m, che mắt trái ngược nhau (thầy thuốc che mắt trái thì bệnh nhân che mắt phải) nhìn thẳng vào nhau, sau đó đưa một vật hay ngón tay từ ngoài vào trong, từ trên xuống hoặc ngược lại đến khi thấy thì bệnh nhân nói có. Cách này là so sánh thị trường của bệnh nhân và thầy thuốc.

Chính xác dùng chu vi kế, bình thường nhìn ra ngoài 90⁰, nhìn xuống 70⁰, vào trong và lên trên 60⁰.

Thị trường có thể mất hoàn toàn (liên quan đến thị lực) Thu hẹp thị trường về mọi phía do teo dây II.

Ám điểm trung tâm: không thấy ở giữa là do viêm dây thần kinh  thị hậu nhãn cầu.

Bán manh (nửa thị trường không nhìn thấy) có hai loại:

Khác bên (khác tên) là bán manh ở hai bên do u tuyến yên hoặc phía mũi do viêm màng nhện vùng giao thoa thị giác (xem hình 1.7 và hình 1.8).

Cùng bên (đồng danh) là bán manh bên phải hoặc là bên trái của thị trường hai mắt gặp trong tổn thương sau chéo thị (dãi thị giác – tia thị giác).