Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 30. SỰ PHÁT TRIỂN VÀ SINH LÝ HỌC BÌNH THƯỜNG CỦA VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN Ở THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 30. SỰ PHÁT TRIỂN VÀ SINH LÝ HỌC BÌNH THƯỜNG CỦA VÙNG DƯỚI ĐỒI VÀ TUYẾN YÊN Ở THAI NHI VÀ TRẺ SƠ SINH

Harshini Katugampola, Manuela Cerbone và Mehul T. Dattani

Quỹ Bệnh viện Nhi đồng Great Ormond Street thuộc Dịch vụ Y tế Quốc gia Anh, London, Vương quốc Anh; Viện Sức khỏe Trẻ em Great Ormond Street thuộc Đại học College London, London, Vương quốc Anh

30.1 Giới Thiệu: Trục Nội Tiết Thần Kinh Dưới Đồi – Tuyến Yên

Trong cuộc sống sau sinh, mạng lưới nội tiết thần kinh giữa vùng dưới đồi (hypothalamus) và tuyến yên (pituitary gland) chịu trách nhiệm điều hòa các chức năng thiết yếu như sự tăng trưởng, dậy thì, sinh sản, cân bằng muối và nước, phản ứng với căng thẳng (stress response), chuyển hóa và cân bằng nội môi, hành vi cũng như các chức năng nhận thức bậc cao. Mạng lưới bao gồm các cấu trúc nội tiết và mạch máu thần kinh này nằm sâu bên trong nhu mô não. Tuyến yên nằm trong một hốc xương được gọi là hố yên (sella turcica), với vùng dưới đồi nằm ở phía trên hố yên và bên dưới đồi thị (thalamus), được hình thành bởi một khối tập hợp dày đặc của các nhân thần kinh.

Vùng dưới đồi là cấu trúc điều hòa trung tâm của các mạng lưới nội tiết thần kinh sống còn, giúp kết nối hệ thần kinh trung ương với hệ thống nội tiết thông qua tuyến yên. Để thực hiện những chức năng này, vùng dưới đồi kết nối chặt chẽ với các cấu trúc não bộ khác (như vỏ não, thân não, hệ võng, hệ viền và hệ thần kinh thực vật) bằng vô số các sợi trục thần kinh, và kết nối với tuyến yên bằng cuống tuyến yên (infundibulum / pituitary stalk), do đó hình thành nên một kết nối cấu trúc cực kỳ quan trọng. Vùng dưới đồi điều hòa tuyến yên thùy trước bằng cách tiết ra các hormone peptide giải phóng mang tính chất kích thích và ức chế vào đám rối mao mạch tại lồi giữa (median eminence), từ đó chúng được vận chuyển đến tuyến yên thông qua hệ thống mạch máu cửa dưới đồi – tuyến yên (hypothalamo-hypophyseal portal vascular system). Các tế bào thần kinh kích thước lớn (magnocellular neurons) từ nhân cận não thất (PVN) và nhân trên thị của vùng dưới đồi có các sợi trục phóng chiếu trực tiếp đến tuyến yên thùy sau và chịu trách nhiệm tổng hợp oxytocin (OT) cùng với arginine-vasopressin (AVP, còn được gọi là hormone chống bài niệu [ADH]). Cả hệ thống mạch máu cửa và các sợi trục thần kinh đều được dẫn đến tuyến yên thông qua cuống tuyến yên.

Tuyến yên trưởng thành bao gồm tuyến yên thùy tuyến (adenohypophysis, gồm thùy trước và thùy giữa) và tuyến yên thùy thần kinh (neurohypophysis, gồm thùy sau). Tuyến yên thùy tuyến chứa sáu loại tế bào khác nhau: tế bào hướng sinh trưởng (tiết hormone tăng trưởng [GH]), tế bào hướng prolactin (tiết prolactin [PRL]), tế bào hướng sinh dục (tiết hormone tạo hoàng thể [LH] và hormone kích thích nang trứng [FSH]), tế bào hướng vỏ thượng thận (tiết hormone kích thích vỏ thượng thận [ACTH]), tế bào hướng tuyến giáp (tiết hormone kích thích tuyến giáp [TSH]), tế bào hướng hắc tố (tiết hormone kích thích tế bào hắc tố alpha [α-MSH] và các β-endorphin, cả hai đều là sản phẩm phân cắt của pro-opiomelanocortin [POMC]). Khi đến tuổi trưởng thành, thùy giữa, nơi phần lớn các tế bào hướng hắc tố khu trú, sẽ thoái triển và trở nên vô mạch.

Tuyến yên thùy thần kinh chứa các tận cùng của các sợi trục phóng chiếu từ vùng dưới đồi, tiết trực tiếp AVP và OT vào dòng máu thông qua mạng lưới mao mạch bao quanh.

Trục nội tiết thần kinh dưới đồi – tuyến yên (H-P) ở thai nhi phát triển sớm trong thai kỳ và đóng vai trò điều biến quan trọng lên các hệ thống cơ quan sinh lý khác nhau của thai nhi, đồng thời chuẩn bị cho thai nhi sẵn sàng với cuộc sống sau khi chào đời. Hệ thống nội tiết thần kinh này bị ảnh hưởng rất lớn bởi nhau thai, cơ quan hoạt động như một hệ thống nội tiết độc đáo trong suốt quá trình mang thai và chuyển dạ.

Chương này bao quát sự phát triển nội tiết bình thường của vùng dưới đồi và tuyến yên ở thai nhi cũng như trẻ sơ sinh.

30.2 Sự Phát Triển Bình Thường Của Vùng Dưới Đồi Và Tuyến Yên (Tuyến Yên Thùy Tuyến Và Tuyến Yên Thùy Thần Kinh)

Tuyến yên có nguồn gốc phôi thai học kép: thùy trước và thùy giữa bắt nguồn từ ngoại bì miệng (oral ectoderm), trong khi tuyến yên thùy sau bắt nguồn từ ngoại bì thần kinh (neural ectoderm). Sự phát triển bình thường của tuyến yên phụ thuộc rất nhiều vào sự áp sát chặt chẽ và giao tiếp giữa các lớp này, đồng thời cũng liên kết với sự phát triển của vùng dưới đồi. Sự hình thành và chức năng của các cơ quan này phụ thuộc vào sự biểu hiện theo không gian – thời gian tuần tự của một dòng thác các phân tử tín hiệu và yếu tố phiên mã đóng vai trò trọng yếu trong việc cam kết cơ quan, tăng sinh tế bào, tạo khuôn mẫu và biệt hóa giai đoạn cuối (Hình 30.1). Mặc dù còn thiếu các bằng chứng trực tiếp về các quá trình tham gia vào sự phát triển tuyến yên ở người, quá trình này được bảo tồn ở mức độ rất cao ở tất cả các loài động vật có xương sống bao gồm cá ngựa vằn, động vật lưỡng cư, gà và động vật gặm nhấm, và sự phát triển của tuyến yên ở chuột, cụ thể, đã được mô tả rất chi tiết.

Gần đây, quan niệm cho rằng tuyến yên thùy tuyến và tuyến yên thùy thần kinh cấu thành nên tuyến yên có nguồn gốc tương ứng từ ngoại bì tiền tấm placode (pre-placodal ectoderm) và ngoại bì thần kinh (neuroectoderm) đã bị thách thức. Chen và cộng sự đã chứng minh rằng một nhóm phụ các tế bào tuyến yên thùy tuyến bắt nguồn từ ngoại bì thần kinh của cá ngựa vằn và chuột, và rằng các tế bào hình sao pituicyte nguồn gốc từ ngoại bì thần kinh giúp tinh chỉnh sự biệt hóa của các tế bào tiền thân tuyến yên thùy tuyến.

Hình 30.1 Sơ đồ đại diện cho dòng thác các yếu tố phiên mã và các phân tử tín hiệu tham gia vào sự phát triển của tuyến yên thùy trước. (Trích từ Kelberman D, Rizzoti K, Lovell-Badge R, Robinson IC, Dattani MT. Genetic regulation of pituitary gland development in human and mouse. Endocr Rev 2009;30:790-829.)

Sự bắt đầu của quá trình hình thành cơ quan tuyến yên tương ứng với tuần thứ 4 đến thứ 6 của thai kỳ ở người. Tuyến yên thùy trước bắt nguồn từ tấm placode tuyến yên (hypophyseal placode hoặc pituitary placode), một trong sáu tấm placode sọ xuất hiện thoáng qua dưới dạng các điểm dày lên cục bộ của lớp ngoại bì. Ở chuột, tấm placode tuyến yên xuất hiện vào ngày phôi thai (E) thứ 7.5. Nó nằm ở mặt bụng ở đường giữa của gờ thần kinh trước (anterior neural ridge), liên tục với vùng nằm ở phía sau trong phần mõm của bản thần kinh sẽ hình thành nên vùng dưới đồi và cuống tuyến yên đang phát triển. Đến E8.5, ống thần kinh uốn cong ở đầu sọ và tấm placode tuyến yên được nhìn thấy như một chỗ dày lên của màng mái khoang miệng nguyên thủy. Sự lõm vào của tấm placode xảy ra ở E9.0 để tạo thành túi Rathke sơ khai (Rathke’s pouch), và từ chính cấu trúc này mà thùy trước và thùy giữa của tuyến yên thùy tuyến phát triển. Đến E10.5 túi Rathke tự gấp lại, đóng kín, và lớp ngoại bì thần kinh nằm ở đáy của não trung gian (diencephalon) đang phát triển lồi ra ngoài tạo nên tuyến yên thùy sau. Sự tăng sinh của lớp biểu mô xảy ra giữa E10.5 – E12.0, và tại E12.5 nó tách khỏi khoang miệng tạo thành túi Rathke chính thức. Từ E12.5 – E17.5, các loại tế bào tiền thân tiết hormone tăng sinh về phía bụng từ túi Rathke để cư trú tại thùy trước tương lai của tuyến yên. Thùy giữa được hình thành từ các tàn tích của phần lưng của túi. Lòng của túi vẫn tồn tại dưới dạng khe tuyến yên, ngăn cách hai thùy của tuyến yên thùy tuyến.