Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 41: SỰ SẢN XUẤT CÁC HORMONE PEPTIDE, STEROID VÀ LIPID CỦA NHAU THAI

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 41: SỰ SẢN XUẤT CÁC HORMONE PEPTIDE, STEROID VÀ LIPID CỦA NHAU THAI

Thea Golden, Emily Hamburg-Shields, Sam Mesiano và Jerome Strauss, III

Khoa Sản Phụ khoa, Đại học Pennsylvania, Philadelphia, PA, Hoa Kỳ; Khoa Sinh học Sinh sản, Đại học Case Western Reserve, Cleveland, OH, Hoa Kỳ; Khoa Sản Phụ khoa, Trung tâm Y tế Đại học Bệnh viện Cleveland, Cleveland, OH, Hoa Kỳ

41.1 Giới Thiệu – Giao Diện Nội Tiết Nhau Thai – Mẹ

Môi trường nội tiết của thai kỳ bị chi phối bởi nhiều loại yếu tố được tổng hợp bởi nhau thai và chủ yếu được bài tiết vào khoang của người mẹ. Hầu hết các hormone do nhau thai sản xuất đều giống hệt hoặc là các cấu trúc tương đồng chặt chẽ về chức năng với các hormone hiện có của người mẹ, và do đó chúng tương tác với các thụ thể tương ứng trên tế bào của người mẹ. Hệ quả là, các hormone nhau thai được tiết ra với lượng tương đối lớn để đạt được nồng độ cao (so với nồng độ ở phụ nữ không mang thai) trong hệ tuần hoàn của người mẹ, vượt qua tác dụng của các hormone tương ứng từ mẹ và có những tác động sâu sắc đến sinh lý học của mẹ. Bằng cách này, các hormone nhau thai có thể được xem như các yếu tố dị tiết [allocrine factors]: các hormone được sản xuất bởi một sinh vật (thai nhi) ảnh hưởng đến chức năng của một sinh vật khác (người mẹ).

Nhau thai ở người phát triển sớm trong quá trình hình thành phôi thai. Các tế bào chính của nhau thai, tế bào lá nuôi tế bào [cytotrophoblasts], phát sinh ngay sau khi hình thành phôi nang [blastocyst], và có hình thái khác biệt so với các tế bào khác của phôi thai giai đoạn sớm. Tế bào lá nuôi tế bào là các tế bào biểu mô đơn nhân có khả năng tăng sinh, tạo ra các tế bào khác nhau của nhau thai trưởng thành. Quan trọng nhất trong số này là tế bào lá nuôi hợp bào [syncytiotrophoblast], một tế bào đa nhân lớn được hình thành bởi sự dung hợp của các tế bào ngoại bì lá nuôi/tế bào lá nuôi tế bào [trophectodermal/cytotrophoblast cells] nằm bên dưới. Tế bào lá nuôi hợp bào lót bề mặt hướng về phía mẹ của các nhung mao nhau thai và tiếp xúc trực tiếp với máu mẹ (Hình 41.1). Sự sắp xếp mạch máu này của nhau thai người được gọi là màng đệm huyết [hemochorial]: sự tiếp xúc trực tiếp của máu mẹ với các tế bào nhau thai. Tế bào lá nuôi hợp bào có vị trí giải phẫu thuận lợi để thực hiện trao đổi khí và chuyển giao chất dinh dưỡng từ máu mẹ sang thai nhi. Hầu hết các hormone nhau thai được tổng hợp bởi tế bào lá nuôi hợp bào. Nó cũng chuyển hóa các hormone của người mẹ (ví dụ: glucocorticoid và insulin) để ngăn cản thai nhi phơi nhiễm, và do đó tách biệt các thành phần của hệ nội tiết giữa mẹ và thai nhi. Điều quan trọng là sự sắp xếp màng đệm huyết cho phép các hormone do tế bào lá nuôi hợp bào sản xuất đi thẳng vào hệ tuần hoàn của người mẹ. Ngược lại, tế bào lá nuôi hợp bào ngăn chặn hầu hết các hormone của người mẹ xâm nhập vào khoang của thai nhi.

Hình 41.1 Sự sắp xếp giải phẫu của nhau thai màng đệm huyết ở người. Máu mẹ bao quanh các nhung mao nhau thai được lót bởi tế bào lá nuôi hợp bào. Các tế bào lá nuôi tế bào xâm nhập vào các động mạch xoắn để làm tăng đường kính của chúng và do đó làm tăng tưới máu nhau thai. Chỉ lấy phần bảng điều khiển phía trên từ Hình 11.2 Nội tiết học Sinh sản của Yen và Jaffe, Ấn bản thứ 8, Chương 11.

Động vật đã được sử dụng để nghiên cứu sinh lý học nhau thai trong cơ thể [in vivo] và trong ống nghiệm [in vitro], nhưng cần ghi nhớ rằng có những khác biệt về giải phẫu và cấu trúc so với nhau thai người, điều này ngụ ý có những khác biệt về chức năng. Sự sắp xếp mạch máu của nhau thai ở cừu, dê và lợn là màng đệm biểu mô [epitheliochorial], có nghĩa là toàn bộ độ dày của mô mẹ ngăn cản máu mẹ tiếp xúc trực tiếp với các tế bào nhau thai có nguồn gốc từ thai nhi. Ngược lại, bộ gặm nhấm (chuột nhắt, chuột cống) và khỉ có cấu trúc màng đệm huyết tương tự như nhau thai người, trong đó máu mẹ tiếp xúc trực tiếp với các tế bào nhau thai có nguồn gốc từ thai nhi. Cũng có sự khác biệt về cấu trúc vĩ mô, với nhau thai cừu được sắp xếp thành các múi nhau [cotyledons], nhau thai bộ gặm nhấm và khỉ được sắp xếp thành một cấu trúc hình đĩa đơn lẻ, trong khi nhau thai người có cấu trúc nhung mao. Nhau thai bộ gặm nhấm cũng chứa túi noãn hoàng trong nhau thai, sản xuất hormone và dường như là một con đường trao đổi mẹ-thai tách biệt với các lá nuôi, nhưng cấu trúc này vắng mặt ở nhau thai của người và các loài linh trưởng khác. Chương này chỉ tập trung vào nhau thai người.

Các hormone được biết là do nhau thai người sản xuất được liệt kê trong Bảng 41.1. Lý do thường được chấp nhận cho sự đa dạng hormone này là nó phản ánh tầm quan trọng của việc điều chỉnh sinh lý học của người mẹ để đáp ứng nhu cầu dinh dưỡng của thai nhi đang phát triển. Xét đến tầm quan trọng sâu sắc về mặt tiến hóa của việc đảm bảo sự thích nghi phù hợp của người mẹ với thai kỳ, rất có thể tồn tại sự dư thừa đáng kể và một số hormone cũng như kiểu sản xuất của chúng là những tàn dư của quá trình tiến hóa không còn chức năng đặc hiệu. Tuy nhiên, có thể khẳng định rằng thai nhi thông qua các hormone nhau thai sẽ kiểm soát chính xác sinh lý học của người mẹ để tạo thuận lợi cho sức khỏe của thai nhi và sự thành công của thai kỳ, đồng thời bảo vệ sức khỏe người mẹ. Một số hormone chính do nhau thai người sản xuất và cách chúng có thể ảnh hưởng đến thai kỳ được thảo luận dưới đây.

Bảng 41.1 Các hormone chính và lipid có hoạt tính sinh học do nhau thai người sản xuất.