Sinh lý học Hô hấp ứng dụng của Nunn & Lumb, ấn bản thứ 9. CHƯƠNG 7. PHÂN BỐ THÔNG KHÍ VÀ TƯỚI MÁU PHỔI

Sinh lý học Hô hấp ứng dụng của Nunn & Lumb, ấn bản thứ 9. Nunn and Lumb’s Applied Respiratory Physiology 9th Edition.
Chủ biên: Andrew Lumb, Caroline Thomas. Nhà xuất bản ELSEVIER. Biên dịch: Ts.Bs. Lê Nhật Huy, Ths.Bs. Lê Đình Sáng. ISBN-13: 978-0702079085. 
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này được dịch & chia sẻ vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận, duy nhất trên các website sachyhoc.com & yhoclamsang.net của THƯ VIỆN MEDIPHARM. NGHIÊM CẤM THƯƠNG MẠI HOÁ bản dịch tiếng Việt của cuốn sách này dưới bất cứ hình thức nào.

CHƯƠNG 7. PHÂN BỐ THÔNG KHÍ VÀ TƯỚI MÁU PHỔI

Distribution of pulmonary ventilation and perfusion
Andrew Lumb, MB BS FRCA; Caroline Thomas, BSc MBChB MRCS(Ed) FRCA
Nunn and Lumb’s Applied Respiratory Physiology, 7, 88-110.e3

Có thể xem phổi như một bộ trao đổi đơn giản với một dòng khí đi vào và đi ra, cùng một dòng máu đi vào và đi ra. Tồn tại một trạng thái gần như cân bằng hoàn toàn về phân áp oxy và carbon dioxide giữa hai dòng chảy ra từ chính bộ trao đổi này. Mô hình lý thuyết này giả định rằng dòng khí đi vào và đi ra khỏi phế nang cũng như dòng máu chảy qua mao mạch phổi đều diễn ra liên tục. Giả định này có thể đúng bên trong một số phế nang ở người khi ở thể tích khí lưu thông bình thường, sự di chuyển của khí diễn ra thông qua quá trình khuếch tán, nhưng dòng máu mao mạch phổi lại có tính chất đập theo nhịp (pulsatile). Mô hình này đã được cố ý vẽ mà không có dòng chảy ngược chiều (countercurrent flow), một hệ thống vốn sẽ hiệu quả hơn rất nhiều. Hệ thống chảy ngược chiều như vậy hoạt động ở mang cá và phổi chim, giúp đưa phân áp oxy (PO2) của máu động mạch tiến gần đến PO2 của môi trường sống của chúng.

Trao đổi khí rõ ràng sẽ đạt mức tối ưu nếu thông khí và tưới máu phân bố theo cùng một tỷ lệ với nhau trên toàn bộ phổi. Ngược lại, để lấy một ví dụ cực đoan, nếu thông khí hoàn toàn phân bố cho một bên phổi và tưới máu cho bên phổi còn lại, quá trình trao đổi khí sẽ không thể diễn ra, mặc dù tổng lượng thông khí và tưới máu riêng lẻ có thể vẫn bình thường. Chương này bắt đầu bằng việc xem xét sự phân bố không gian và thời gian của thông khí, tiếp theo là cách tiếp cận tương tự đối với tuần hoàn phổi. Sau đó, sự phân bố của thông khí và tưới máu được xem xét trong mối tương quan lẫn nhau. Cuối cùng, các khái niệm về khoảng chết (dead space) và luồng thông (shunt) sẽ được trình bày.

Phân Bố Thông Khí

Phân Bố Không Gian Và Giải Phẫu Của Khí Hít Vào

Tư thế và phương thức thông khí ảnh hưởng đến sự phân bố khí giữa hai lá phổi ở người bình thường. Nhờ kích thước lớn hơn, phổi phải thường nhận được lượng thông khí lớn hơn một chút so với phổi trái ở cả tư thế đứng thẳng và nằm ngửa (Bảng 7.1). Ở một bệnh nhân tỉnh táo nằm nghiêng, phổi nằm dưới luôn thông khí tốt hơn, bất kể bệnh nhân nằm nghiêng sang bên nào, mặc dù vẫn có một chút ưu thế nghiêng về bên phải. May mắn thay, sự thông khí ưu tiên ở phổi nằm dưới phù hợp với sự gia tăng tưới máu ở cùng bên phổi đó, do vậy tỷ lệ thông khí/tưới máu của hai lá phổi không thay đổi quá nhiều khi chuyển sang tư thế nằm nghiêng. Tuy nhiên, phổi nằm trên lại có xu hướng thông khí tốt hơn ở bệnh nhân đã được gây mê trong tư thế nằm nghiêng, bất kể phương thức thông khí là gì và đặc biệt là khi mở lồng ngực (open chest) (Bảng 7.1).

Hình 7.1 Trong biểu diễn chức năng này về quá trình trao đổi khí ở phổi, dòng chảy của khí và máu được coi là một quá trình liên tục di chuyển từ trái sang phải. Trong hầu hết các hoàn cảnh, sự cân bằng đạt được giữa khí phế nang và máu cuối mao mạch phổi, và phân áp khí ở hai pha này gần như giống hệt nhau. Tuy nhiên, khí phế nang trộn lẫn với khí khoảng chết để tạo thành khí thở ra, và máu cuối mao mạch phổi trộn lẫn với máu tĩnh mạch đi qua luồng thông để tạo thành máu động mạch. Do đó, cả khí thở ra và máu động mạch đều có phân áp khí khác với phân áp khí trong khí phế nang và máu cuối mao mạch phổi.