Tổng quan về nghiên cứu điện sinh lý tim thâm nhập

TS. Phạm Hữu Văn

Bệnh viện Nhân Dân 115

Mở đầu

Ở nước ta, kỹ thuật nghiên cứu điện sinh lý tim thâm nhập (electrophysiology study: EPs)  đã thực hiện trên 30 năm. Cố giáo sư, TSKH Nguyễn Mạnh Phan là người đầu tiên ở Việt Nam thực hiện kỹ thuật này vào những năm 80 của thế kỷ trước. Với các bằng chứng khoa học thực tiễn, giáo sư đã kết luận: trên người Việt Nam, để đánh giá chức năng nút xoang và dẫn truyền nhĩ thất, 2 phương pháp thực hiện qua đường tĩnh mạch và đường thực quản đều cho giá trị chẩn đoán như nhau. Ngày nay, kỹ thuật nghiên cứu điện sinh lý tim thâm nhập đã được thực hiện ở nhiều bệnh viện từ Bắc đến Nam. Điện sinh lý tim thâm nhập đã phát triển nhanh chóng từ công cụ nghiên cứu đến phương pháp tiến hành, phục vụ đắc lực cho việc khám phá và điều trị các rối loạn nhịp tim. Để giúp các đồng nghiệp có thông tin chung về vai trò ứng dụng của kỹ thuật, chúng tôi sẽ trình bầy một cách tóm tắt nghiên cứu điện sinh lý tim hiện đại hiện nay.

Tổng quan về điện sinh lý tim xâm nhập (EPS) được dựa trên khuyến cáo cho các khả năng kỹ thuật được nhóm đặc nhiệm của Trường môn Tim mạch học Hoa kỳ xuất bản năm 2000 cần thiết được phổ biến cho các đồng nghiệp. Các vấn đề liên quan đến sử dụng EPs trong lượng giá các loạn nhịp đặc biệt sẽ được trình bày trong các phần tiếp theo.

Kỹ thuật cho phép phân tích chi tiết cơ chế cơ bản đối với rối loạn nhịp tim, quyết định định khu vị trí nguồn gốc. Do đó, nghiên cứu điện sinh lý tim có thể đạt được các mục tiêu sau đây (bảng 1):

– Xác định chẩn đoán chính xác rối loạn nhịp (nhịp nhanh trên thất hoặc thất hoặc rối loạn nhịp chậm)

– Chứng minh căn nguyên ngất (loạn nhịp chậm hay nhanh) một cách chuyên biệt ở các bệnh nhân có bệnh tim thực thể

– Lượng giá tiên lượng

– Phân tầng cho nguy cơ đột tử tim

– Đạt được các tư liệu về chỉ định cho điều trị (nghĩa là đặt máy tạo nhịp vĩnh viễn hoặc cấy máy khử rung)

– Hướng dẫn điều trị  thuốc chống loạn nhịp

– Lượng giá tính khả thi hoặc hậu quả của trị liệu không dùng thuốc (nghĩa là loại bỏ các ổ loạn nhịp hoặc các đường loạn nhịp * bằng tần số radio qua catheter, ngoại khoa chống loạn nhịp, hoặc chuyển nhịp bằng cấy máy / trị liệu khử rung tim)

CÁC PHƯƠNG PHÁP

Nghiên cứu điện sinh lý tim thâm nhập được thực hiện một cách cơ bản trong các labo điện sinh lý tim chuyên biệt. Cần thiết sử dụng giảm đau không làm mất ý thức qua đường tĩnh mạch để đảm bảo chắc chắn bệnh nhân thoải mái. Các chuyển đạo điện tâm đồ chuẩn được sử dụng cho bệnh nhân, cũng như các bản cực khử rung có thể dán vào trước tim để đảm bảo sốc tim khi cần thiết mà không ảnh hưởng đến quá trình thăm dò điện sinh lý tim. Khử rung ngoài nên sử dụng 2 pha để có hiệu quả hơn. Cần có các nhà điện sinh lý, một số nhân viên cần thiết. Ít nhất có 1 điều dưỡng làm công tác tính toán. Điều đưỡng thứ 2 làm công tác gây mê, hoặc các nhà gây mê làm công tác giảm đau. Hoặc là bác sỹ điện sinh lý, các bác sỹ lâm sàng, hoặc các kỹ thuật viên điều khiển kích thích tim. Huyết áp động mạch có thể được theo dõi bằng phương pháp thâm nhập hoặc không thâm nhập, phụ thuộc vào tính phức tạp của thủ thuật. Độ bão hòa ô xy, cũng như trong một số trường hợp giới hạn cao nhất của CO₂ (end-tidal CO2), cũng được theo dõi.

Thông các mạch máu(Vascular access) — Áp dụng kỹ thuật Seldinger để đưa vào các mạch máu phức tạp. Thường hay được áp dụng nhất là qua mạch đùi, nhưng tĩnh mạch dưới đòn, cổ trong, hoặc mạch quay có thể được sử dụng, thường nhất cho các catheter vào xoang vành.

Đặt catheter điện cực(Electrode catheter placement) — Catheter đa cực được đưa vào trong tim. Các vị trí cơ bản bao gồm nhĩ phải (nhĩ phải cao) và thất phải (mỏm thất phải); catheter cũng được đặt qua vòng van 3 lá để ghi điện thế từ bó His. Catheter có thể đặt vào xoang vành để ghi hoạt động nhĩ trái, đặc biệt nghiên cứu các bệnh nhân có nhịp nhanh trên thất (SVT).

Khi thực hiện vẽ bản đồ và loại bỏ các ổ hoặc các đường gây loạn nhịp, các điện cực có thể đặt vào các buồng tim trái. Vào tim trái có thể bằng cách hoặc là qua vách hoặc ngược lên qua động mạch chủ. Thực hiện ghi điện tâm đồ trong buồng tim và thực hiện kích thích điện có chương trình (programmed electrical stimulation: PES) qua các catheter điện cực.

Các dự liệu cơ bản — Các tư liệu cơ bản thu được trong quá trình nghiên cứu điện sinh lý cơ bản bao gồm điện tâm đồ vào thời gian các sự kiện từ bề mặt cơ thể và một số điện đồ trong buồng tim, tất cả đều được ghi đồng thời. Các bản điện đồ trong buồng tim được biểu hiện theo thứ tự với hoạt động tim bình thường (hình 1).