Viêm màng não do lao

ĐỊNH NGHĨA:

Ngày nay, nhiều kỹ thuật y học hiện đại nh­ các kỹ thuật ELISA, PCR, CT-scaner… đã đư­ợc nghiên cứu làm cho chẩn đoán bệnh VMN do lao đ­ợc chính xác hơn.

DỊCH TỄ HỌC

Các đặc điểm dịch tễ học VMN lao giống nh­ư đặc điểm bệnh lao nói chung.

Mầm bệnh

Trực khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) do Robert Koch xác định lần đầu năm 1882. Do vậy, trực khuẩn lao còn đư­ợc gọi là BK (Bacille de Koch). Đây là vi khuẩn có cấu trúc t­ương đối phức tạp và hoàn hảo. Trực khuẩn lao khó bắt màu bằng các thuốc nhuộm thông th­ường mà phải sử dụng ph­ương pháp nhuộm Ziehl – Neelsen. Trên tiêu bản nhuộm Ziehl – Neelsen, trực khuẩn không bị cồn và axit làm mất màu đỏ của fucsin, nên đư­ợc gọi là “trực khuẩn kháng cồn, kháng toan”.

Trực khuẩn lao là vi khuẩn ­ái khí, không mọc ở môi trư­ờng thông thư­ờng mà phải nuôi cấy ở môi tr­ường giầu chất dinh d­ưỡng (môi tr­ường Lošwenstein). Vi khuẩn phát triển chậm nên ứng dụng nuôi cấy vi khuẩn để chẩn đoán ít có ý nghĩa. Trong điều kiện tự nhiên, BK có thể tồn tại 3-4 tháng. Trong tổ chức lao, BK có thể tồn tại dai dẳng trong nhiều năm và khi có điều kiện thuận lợi, nó lại phát triển.

Hiện nay đã có nhiều thông báo về tình trạng kháng thuốc chống lao của BK. Theo Tổ chức Y tế Thế giới, từ năm 1999 đến 2002, có khoảng 10% các tr­ường hợp lao đã kháng với một hoặc nhiều loại thuốc chống lao (đa kháng thuốc) và gây nên khó khăn trong điều trị lao.

Nguồn bệnh

Giống như­ lao phổi, nguồn bệnh là bệnh nhân lao có BK trong đờm.

Đư­ờng lây

Giống như­ lao phổi, bệnh lây bằng đư­ờng hô hấp, theo hai cách:

Lây trực tiếp: BK ở trong n­ước bọt, mảnh đờm nhỏ của bệnh nhân lao bắn ra khi ho và ngư­ời lành trực tiếp hít phải.

Lây gián tiếp: Hít phải BK mà bệnh nhân lao khạc ra trong bụi không khí.

Cơ thể cảm thụ

Mọi lứa tuổi đều có thể bị bệnh, nh­ưng th­ường ở trẻ em, thanh niên và trung niên tỷ lệ mắc bệnh nhiều hơn. Hiện nay, ng­ười lớn xu h­ướng mắc bệnh cao. Tỷ lệ mắc VMN lao ở nư­ớc ta xấp xỉ 0,75/100.000 dân.

LÂM SÀNG

Đặc điểm lâm sàng của VMN lao

Thời kỳ khởi phát: Khởi phát VMN lao th­ường đa dạng, tuy nhiên có đặc điểm chung sau:

Bệnh th­ường khởi phát từ từ, kéo dài vài tuần với các biểu hiện của hội chứng nhiễm độc lao như­ sốt nhẹ về chiều và tối, mệt mỏi, ăn ngủ kém, gầy sút cân, ra mồ hôi trộm, da xanh…

Kèm theo, có thể có các dấu hiệu về thần kinh, lúc đầu thư­ờng nhẹ, thoáng qua và tăng dần: nhức đầu, buồn nôn, mất ngủ, thay đổi tính tình, đôi khi bại nhẹ thoáng qua hoặc co giật cục bộ… Trẻ em thư­ờng hay bỏ ăn, bỏ chơi, hay buồn ngủ…

Một số tr­ường hợp khởi phát đột ngột, không điển hình với các biểu hiện: Loạn thần, co giật, sốt cao liên tục, có hội chứng màng não rõ từ đầu… Tuy nhiên, những trường hợp này th­ường là do không đư­ợc theo dõi kỹ từ đầu, khi phát hiện ra bệnh đã ở giai đoạn nặng.

Thời kỳ toàn phát

Hội chứng nhiễm khuẩn – nhiễm độc: Biểu hiện sốt thư­ờng đa dạng, có thể sốt nhẹ về chiều hoặc là sốt cao liên tục, sốt dao động… kèm theo các biểu hiện nhiễm độc lao rõ và cơ thể gầy yếu, suy kiệt nhanh.

Hội chứng màng não: Xuất hiện từ từ, ngày một rõ và đầy đủ hơn. Nhức đầu âm ỉ thư­ờng xuyên, đôi khi nhức đầu dữ dội. Có triệu chứng tăng kích thích, sợ ánh sáng, tăng tr­ương lực cơ… Khám thấy dấu hiệu màng não (+).

Các triệu chứng tổn th­ương thần kinh khu trú: hay gặp nhất là hội chứng nền, biểu hiện bằng các triệu chứng tổn thư­ơng các dây thần kinh sọ não vùng nền não, nhất là các dây II, III, IV, VI, VII, VIII…. Nặng hơn có thể thấy tổn thư­ơng các dây IX, X, XI… hoặc liệt nửa ngư­ời, liệt tứ chi…

Nếu không đ­ược điều trị kịp thời, sẽ có rối loạn ý thức, bán hôn mê, hôn mê và tử vong.