Xét nghiệm ACTH (Adrenocorticotropic Hormone/Corticotropin)

Khi đáp ứng với một stress, vùng dưới đồi (hypothalamus) tiết hormon gây giải phóng hormon hướng thượng thận (corticotropin – releasing hormon [CRH]). Hormon này kích thích thùy trước tuyến yên tiết ACTH (hormon hướng thượng thận [adrenocorticotropic hormone]). Khi được tiết ra, ACTH kích thích vỏ thượng thận tiết cortisol là một hormon thượng thận loại corticoid chuyển hóa đường (glucocorticoid hormone). Nếu nồng độ cortisol trong máu tăng lên, cơ chế điều hòa ngược (-)(negative feedback) sẽ kích thích tuyến yên giảm sản xuất ACTH.

Nồng độ ACTH máu có các biến đổi theo nhịp ngày đêm, với nồng độ đỉnh (peac levels) xảy ra trong thời gian từ 6 đến 8 giờ sáng và nồng độ đáy (trough levels) xảy ra trong thời gian từ 6 đến 11 giờ tối. Nồng độ đáy bằng khoảng 1/2 đến 1/3 nồng độ đỉnh.

1. Để khẳng định nguồn gốc của một hội chứng Cushing là ở vùng dưới đồi, thượng thận hay lạc chỗ và để xác nhận hiệu quả của điều trị.
2. Để khẳng định một suy thượng thận có nguồn gốc cao hay thấp.
3. Để thăm dò chẩn đoán toàn bộ hệ thống enzym thượng thận và theo dõi, điều trị.

XN được tiến hành trên huyết tương. Bệnh phẩm được bảo quản trong ống plastic tráng chất chống đông heparin hay EDTA (do ACTH có thể dính kết vào thành ống nghiệm thủy tinh).

Mẫu máu thường được lấy vào buổi sáng, tuy nhiên khi lâm sàng gợi ý có tình trang tăng tiết ACTH, tiến hành lấy một mẫu máu thứ hai vào buổi tối.

BN nên ăn một chế độ ăn có chứa ít carbohydrat trong vòng 48h trước khi lấy máu VN. Yêu cầu BN nhịn ăn và hạn chế hoạt động thể lực từ 10 – 12h trước khi tiến hành XN. Sau khi lấy máu, bệnh phẩm cần được bảo quản trong đá lạnh và được gửi tới phòng XN càng nhanh càng tốt.

6,0 – 76,0 pg/mL hay 1,3 – 16,7 pmol//L.

TĂNG NỒNG ĐỘ ACTH MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là:

– Bệnh Addison. 

– Hội chứng tiết ACTH lạc chỗ (Ecopic ACTH syndrome). 

– U biểu mô tuyến yên (pituitary adenoma).

– Bệnh Cushing nguồn gốc tuyến yên (Pituitary Cushings disease). 

– Suy thượng thận tiên phát. 

– Do stress.

GIẢM NỒNG ĐỘ ACTH MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là: 

– Hội chứng Cushing. 

– Tình trạng suy tuyến yên (hypopituitarism). 

– Cường chức năng vỏ thượng thận tiên phát (Vd: do khối u).

– Tình trạng giảm chức năng thượng thận thứ phát (secondary hypoadrenalism).

– Nồng độ ACTH có thể thay đổi theo tình trạng gắng sức, giấc ngủ và khi bị stress.