Xét Nghiệm ACTH

ACTH (ADRENOCORTICOTROPIC HORMONE/CORTICOTROPIN)

NHẮC LẠI SINH LÝ

Khi đáp ứng với một stress, vùng dưới đồi (hypothalamus) tiết hormon gây giải phóng hormon hướng thượng thận (corticotropin – releasing hormon [CRH]). Hormon này kích thích thùy trước tuyến yến tiết ACTH (hormon hướng thượng thận [adrenocorticotropic hormone]). Khi được tiết ra, ACTH kích thích vỏ thượng thận tiết cortisol là một hormon thượng thận loại corticoid chuyển hóa đường (glucocorticoid hormone). Nếu nồng độ cortisol trong máu tăng lến, cơ chế điều hòa ngược (-) (negative feedback) sẽ kích thích tuyến yên giảm sản xuất ACTH.

Hình 1: Cơ chế điều hòa chế tiết ACTH

Nồng độ ACTH máu có các biến đổi theo nhịp ngày đêm, với nồng độ đỉnh (peak levels) xảy ra trong thòi gian từ 6 đến 8 giờ sáng và nồng độ đáy (trough levels) xảy ra trong thời gian từ 6 đến 11 giờ tối. Nồng độ đáy bằng khoảng 1/2 đến 1/3 nồng độ đỉnh.

MỤC ĐÍCH VÀ CHỈ ĐỊNH XÉT NGHIỆM

1. Để khẳng định nguồn gốc của một hội chứng Cushing là ở vùng dưới đồi, thượng thận hay lạc chỗ và để xác nhận hiệu quả của điều trị.

2. Để khẳng định một suy thượng thận có nguồn gốc cao hay thấp.

3. Để thăm dò chẩn đoán toàn bộ hệ thống enzym thượng thận và theo dõi
điều trị.

CÁCH LẤY BỆNH PHẨM

– XN được tiến hành trên huyết tương. Bệnh phẩm được bảo quản trong ống plastic tráng chất chống đông heparin hay EDTA (do ACTH có thể dính kết vào thành ống nghiệm thủy tinh).

Mẫu máu thường được lấy vào buổi sáng, tuy nhiên khi lâm sàng gợi ý có tình trạng tăng tiết ACTH, tiến hành lấy một mẫu máu thứ hai vào buổi tối.

Bệnh nhân nên ăn một chế độ ăn có chứa ít carbohydrat trong vòng 48h trước khi lấy máu xét nghiệm. Yêu cầu BN nhịn ăn và hạn chế hoạt động thể lực từ 10 – 12h trước khi tiến hành xét nghiệm. Sau khi lấy máu, bệnh phẩm cần được bảo quản trong đá lạnh và được gửi tới phòng xét nghiệm càng nhanh càng tốt.

GIÁ TRỊ BÌNH THƯỜNG

6,0 – 76,0 pg/ml hay 1,3 – 16,7 pmol//L.

TĂNG NỒNG ĐỘ ACTH MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là:

– Bệnh Addison.

– Hội chứng tiết ACTH lạc chỗ (Ectopic ACTH syndrome).

– U biểu mô tuyến yên (pituitary adenoma).

– Bệnh Cushing nguồn gốc tuyến yên (Pltuitary cushing’s disease).

– Suy thượng thận tiên phát.

– Do stress.

GIẢM NỒNG ĐỘ ACTH MÁU

Các nguyên nhân chính thường gặp là: