CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA Y HỌC GIẤC NGỦ, ẤN BẢN THỨ 2 (2026). CHƯƠNG 19. SINH LÝ BỆNH HỌC CỦA HỘI CHỨNG NGƯNG THỞ KHI NGỦ DO TẮC NGHẼN

CÁC NGUYÊN LÝ CƠ BẢN CỦA Y HỌC GIẤC NGỦ, ẤN BẢN THỨ 2 (2026)
(Fundamentals of Sleep Medicine, 2nd Edition)
Tác giả: Richard B. Berry, Mary H. Wagner và Scott M. Ryals. Dịch & chú giải: BS. LÊ ĐÌNH SÁNG.
Bản dịch được chia sẻ vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. Nghiêm cấm thương mại hoá bản dịch này dưới bất kỳ hình thức nào.

CHƯƠNG 19. SINH LÝ BỆNH HỌC CỦA HỘI CHỨNG NGƯNG THỞ KHI NGỦ DO TẮC NGHẼN

Pathophysiology of obstructive sleep apnea
Richard B. Berry, MD, FAASM; Mary H. Wagner, MD, FAASM; Scott M. Ryals, MD, FAASM

Fundamentals of Sleep Medicine, Chapter 19, 344-369

BỆNH SINH CỦA TẮC NGHẼN ĐƯỜNG THỞ TRÊN

Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn (Obstructive Sleep Apnea – OSA) là một bệnh lý có tính không đồng nhất, cả về cơ chế cơ bản (kiểu nội sinh – endotypes) lẫn biểu hiện lâm sàng (kiểu hình – phenotypes). Mặc dù vậy, nhiều bác sĩ lâm sàng vẫn sử dụng thuật ngữ kiểu hình (phenotype) để chỉ chung cho cả cơ chế và biểu hiện lâm sàng. Chương này sẽ tập trung phân tích các cơ chế cơ bản. Kể từ khi Remmers và cộng sự công bố nghiên cứu mang tính bước ngoặt vào năm 1978, giới khoa học đã thực hiện một số lượng khổng lồ các nghiên cứu nhằm tìm hiểu bệnh sinh (pathogenesis) của tình trạng hẹp hoặc tắc nghẽn đường thở trên ở bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn. Nhiều yếu tố quyết định sự thông thoáng của đường thở trên (upper airway patency) trong khi ngủ (Bảng 19-1).

Mức độ quan trọng của những yếu tố này có thể thay đổi tùy theo từng cá nhân. Các yếu tố chính bao gồm giải phẫu đường thở trên không thuận lợi (nhỏ hoặc dễ bị xẹp), cơ đường thở trên đáp ứng kém (đối với các kích thích hóa học và áp lực âm), hệ thống kiểm soát thông khí mất ổn định (hệ số khuếch đại vòng phản hồi cao – high loop gain), và ngưỡng thức tỉnh thấp (low arousal threshold). Một ngưỡng thức tỉnh thấp có thể ngăn chặn các sự kiện hô hấp kéo dài, nhưng nó lại gây phân mảnh giấc ngủ và không cho phép cơ đường thở trên có đủ thời gian để tăng cường hoạt động nhằm ổn định đường thở. Các vi thức giấc (arousals) cũng có thể góp phần làm hệ thống kiểm soát thông khí thêm mất ổn định. Mặc dù béo phì là một yếu tố nguy cơ chính đối với Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn, chỉ có khoảng 50% bệnh nhân mắc bệnh này bị béo phì, và không phải tất cả những người béo phì đều bị ngưng thở khi ngủ. Một nghiên cứu xác định tần suất các kiểu nội sinh (endotypes) ở bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn cho thấy 36% bệnh nhân có sự giảm đáp ứng cơ đường thở trên, 37% có ngưỡng thức tỉnh thấp, và 36% có độ lợi vòng (loop gain) cao. Hơn nữa, 28% mang nhiều đặc điểm phi giải phẫu kết hợp. Đáng chú ý là 19% bệnh nhân có đường thở trên không bị xẹp, tương tự như ở những người khỏe mạnh. Giới chuyên môn nhận định các đặc điểm phi giải phẫu đóng vai trò quan trọng ở 56% bệnh nhân mắc bệnh. Chúng ta cũng cần nhận ra rằng các yếu tố kiểu nội sinh không hoạt động độc lập, do đó việc chỉ điều trị nhắm vào một yếu tố duy nhất có thể không mang lại sự cải thiện trên lâm sàng.

Bảng 19-1: Các Yếu Tố Quyết Định Sự Thông Thoáng Của Đường Thở Trên (Factors Determining Upper Airway Patency)

Kích Thước Đường Thở Trên Và Tính Dễ Xẹp

Hầu hết các bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn đều có đường thở trên nhỏ và dễ bị xẹp. Tuy nhiên, ở một số bệnh nhân, các yếu tố phi giải phẫu mới là nguyên nhân chính gây ra tình trạng ngưng thở khi ngủ. Trong các phần tiếp theo, chúng ta sẽ thảo luận về những đặc điểm của đường thở trên khiến bệnh nhân dễ mắc chứng ngưng thở khi ngủ, bao gồm kích thước và tính dễ bị xẹp (collapsibility). Trong hầu hết các nghiên cứu về đặc điểm đường thở trên, luôn có sự chồng lấp giữa bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn và người bình thường. Việc một bệnh nhân mang cả yếu tố giải phẫu và phi giải phẫu ở một mức độ nào đó là điều rất thường gặp.

Các Yếu Tố Giải Phẫu

Khoảng 50% bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn bị béo phì, và tình trạng béo phì có thể làm hẹp đường thở trên. Tuy nhiên, những bệnh nhân không béo phì vẫn có thể sở hữu đường thở trên hẹp về mặt giải phẫu. Các nhà khoa học đã nghiên cứu giải phẫu đường thở trên của bệnh nhân bằng cách sử dụng các phép đo sọ mặt (X-quang truyền thống), chụp cắt lớp vi tính (computed tomography – CT), chụp cộng hưởng từ tĩnh và động (magnetic resonance imaging – MRI), đo nhãn áp bằng cắt lớp kết hợp quang học (optical coherence tonometry), nội soi qua video (và xác định diện tích cắt ngang), và gần đây là kỹ thuật chụp ảnh ba chiều (3D). Một hạn chế quan trọng của hầu hết các nghiên cứu này là họ đánh giá bệnh nhân khi đang thức, trong khi trạng thái ngủ có thể làm thay đổi những kết quả đó. Hình dạng cũng như kích thước của đường thở trên có thể đóng vai trò rất quan trọng. Leiter đã đưa ra giả thuyết rằng một đường thở có trục dọc nằm ngang sẽ hưởng lợi nhiều nhất từ sự gia tăng kích thước theo chiều trước – sau. Tuy nhiên, các phân đoạn khác nhau của đường thở trên có thể mang hình dạng khác nhau, và các phát hiện có thể chỉ đúng với đoạn đường thở này nhưng lại không áp dụng được cho đoạn khác (ví dụ: đoạn hầu màn hầu so với đoạn hầu thanh quản).

Kết quả của các nghiên cứu không hoàn toàn nhất quán khi đánh giá kích thước hoặc hình dạng đường thở trên. Sự khác biệt này có thể do nhóm bệnh nhân được chọn nghiên cứu và các kỹ thuật thực hiện khác nhau. Hơn nữa, như đã lưu ý trước đó, gần như tất cả các nghiên cứu đều thực hiện khi đối tượng đang thức, trong khi kích thước hoặc hình dạng của đường thở trên có thể thay đổi trong lúc ngủ. Một số nghiên cứu cũng đã xác định những thay đổi về kích thước đường thở ở tư thế nằm ngửa so với tư thế nằm nghiêng. Các phát hiện có thể khác biệt ở những bệnh nhân mắc chứng ngưng thở khi ngủ phụ thuộc tư thế (chỉ số ngưng thở – giảm thở [Apnea-hypopnea index – AHI] khi nằm ngửa cao hơn gấp đôi AHI khi không nằm ngửa). Nhìn chung, bệnh nhân mắc Hội chứng ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn có xu hướng sở hữu đường thở trên nhỏ hơn so với những người bình thường có cùng cân nặng, nguyên nhân có thể do cấu trúc xương bao quanh nhỏ hoặc do sự gia tăng mô mềm (bao gồm cả mỡ) bao quanh đường thở.