Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 68. CÁC TÌNH TRẠNG CẤP CỨU DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ KIỂM SOÁT GLUCOSE TẠI ICU

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: THS.BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 68. CÁC TÌNH TRẠNG CẤP CỨU DO ĐÁI THÁO ĐƯỜNG VÀ KIỂM SOÁT GLUCOSE TẠI ĐƠN VỊ HỒI SỨC TÍCH CỰC (ICU)

Diabetic emergencies and glucose control in the ICU
Mahesh Ramanan; Elif Ekinci
Oh’s Intensive Care Manual, 68, 815-823

GIỚI THIỆU

Bệnh đái tháo đường (diabetes mellitus) và các tình trạng cấp cứu y khoa liên quan đang gia tăng tỷ lệ hiện mắc (prevalence rate) trên toàn cầu, với 10,5% (536,6 triệu) dân số người trưởng thành toàn cầu sống chung với bệnh đái tháo đường vào năm 2021. Đến năm 2030, con số này dự kiến sẽ tăng lên 11,3% (642,7 triệu) với những chi phí tài chính đáng kể đối với ngân sách y tế. Ước tính có khoảng 1,2 triệu trẻ em và thanh thiếu niên sống chung với bệnh đái tháo đường típ 1 vào năm 2021, với tỷ lệ mắc mới (incidence rate) hàng năm là 149.500 ca mới được chẩn đoán.

Các tình trạng cấp cứu do đái tháo đường (diabetic emergencies) có thể được phân loại thành cấp cứu tăng glucose máu hoặc cấp cứu hạ glucose máu. Nhiễm toan ceton do đái tháo đường (diabetic ketoacidosis – DKA) và tình trạng tăng áp lực thẩm thấu do tăng glucose máu (hyperosmolar hyperglycaemic state – HHS) là hai tình trạng cấp cứu cấp tính phổ biến nhất liên quan đến tăng glucose máu ở người bệnh đái tháo đường. Chúng là hậu quả của sự thiếu hụt insulin tuyệt đối hoặc tương đối. Việc điều trị quá mức tình trạng tăng glucose máu, điển hình là bằng insulin, nhưng cũng có thể khi kết hợp với một số thuốc hạ glucose máu đường uống (oral hypoglycaemic agents – OHA), có thể gây ra tình trạng hạ glucose máu. Cả tăng glucose máu và hạ glucose máu đều liên quan đến các di chứng ngắn hạn và dài hạn, tỷ lệ tử vong và đặt ra gánh nặng kinh tế đáng kể cho các hệ thống chăm sóc sức khỏe trên toàn thế giới.

Tỷ lệ tử vong tổng thể liên quan đến DKA là khoảng 1% hoặc thấp hơn ở các quốc gia có thu nhập cao như Hoa Kỳ, Vương quốc Anh và Úc. Tuy nhiên, ở những khu vực có nguồn lực hạn chế, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 10% hoặc cao hơn. Mặt khác, HHS mặc dù ít phổ biến hơn DKA, lại có tỷ lệ tử vong cao hơn từ 10%-16%. Tỷ lệ tử vong do mọi nguyên nhân trong vòng 30 ngày sau một đợt cấp cứu do tăng glucose máu là 2,8% ở những người bệnh đái tháo đường típ 2, và 1,2% ở những người mắc bệnh đái tháo đường típ 1 tại Hoa Kỳ. Chi phí quản lý DKA ước tính khoảng 2.064 Bảng Anh cho mỗi ca nhập viện do DKA tại Vương quốc Anh vào năm 2014, 4.400 Đô la Úc tại Úc và 30.836 Đô la Mỹ tại Hoa Kỳ. Tỷ lệ tử vong do DKA và HHS đã tăng lên trong đại dịch COVID-19 đối với những người bệnh mắc đồng thời COVID-19. Tỷ lệ mắc DKA nói chung cũng gia tăng trong suốt thời kỳ đại dịch COVID-19.

SINH LÝ BỆNH

Quá trình chuyển hoá glucose phụ thuộc vào sự hiện diện của insulin; cả DKA và HHS đều là kết quả của sự suy giảm hoạt động insulin tuyệt đối hoặc tương đối. Sự gia tăng kèm theo của các hormone đối kháng điều hoà stress (counter-regulatory stress hormones), đặc biệt là glucagon, cùng với catecholamine, cortisol và hormone tăng trưởng dẫn đến tình trạng tăng glucose máu.

Tăng glucose máu xảy ra do tốc độ tân tạo glucose (gluconeogenesis) và ly giải glycogen (glycogenolysis) tăng lên, cùng với sự sụt giảm sử dụng glucose tại các mô. Sự gia tăng sản xuất glucose diễn ra ở gan và thận vì có sẵn một lượng lớn các tiền chất tân tạo glucose như acid amin, lactate và glycerol. Quá trình luân chuyển protein chuyển từ trạng thái cân bằng giữa tổng hợp và thoái giáng sang trạng thái giảm tổng hợp và tăng thoái giáng. Lactate và glycerol cũng trở nên sẵn có cho quá trình tân tạo glucose nhờ sự gia tăng tương ứng của quá trình ly giải glycogen ở cơ vân và ly giải lipid ở mô mỡ. Hoạt động của enzyme tân tạo glucose, đặc biệt là phosphoenol pyruvate carboxykinase (PEPCK) cũng được tăng cường bởi các hormone stress. Tình trạng tăng glucose máu theo sau dẫn đến glucose niệu, lợi niệu thẩm thấu và mất nước một khi ngưỡng tái hấp thu glucose của thận bị vượt qua. Sự suy giảm tưới máu thận sau đó, do mất nước và giảm thể tích tuần hoàn, dẫn đến sự suy giảm tiến triển tốc độ lọc cầu thận và làm trầm trọng thêm tình trạng tăng glucose máu theo một vòng luẩn quẩn phản hồi dương tính.