Chẩn đoán phân biệt các triệu chứng thường gặp, ấn bản thứ 7. Chương 4. Ợ hơi, Chướng bụng, và Đầy hơi

CHẨN ĐOÁN PHÂN BIỆT CÁC TRIỆU CHỨNG THƯỜNG GẶP, ẤN BẢN THỨ 7
(Differential Diagnosis of Common Complaints, Seventh Edition)
Tác giả: Seller, Robert H., MD – Nhà xuất bản: Elsevier
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng

Chương 4. Ợ hơi, Chướng bụng, và Đầy hơi

Belching, Bloating, and Flatulence
Robert H. Seller, MD; Andrew B. Symons, MD, MS
Differential Diagnosis of Common Complaints, 4, 52-59

Trong chương này, ợ hơi được định nghĩa là sự thoát khí qua miệng; chướng bụng là sự căng chướng bụng do khí; và đầy hơi là sự thoát khí trong ruột qua trực tràng.

Ợ hơi

Ợ hơi không phải là một triệu chứng của bệnh lý thực thể. Nguyên nhân duy nhất của ợ hơi là nuốt không khí (aerophagia). Không khí được nuốt vào, hay chính xác hơn, được hút vào dạ dày và được giải phóng dưới dạng ợ hơi. Nuốt không khí có thể xảy ra khi ăn hoặc uống; không khí được nuốt vào khi uống chất lỏng nhiều hơn so với chất rắn. Nuốt không khí cũng xảy ra như một thói quen thần kinh có ý thức hoặc, thường xuyên hơn, là vô thức không liên quan đến việc ăn uống. Nó cũng có thể liên quan đến việc thở bằng miệng, nhai kẹo cao su, đeo niềng răng, và răng giả không vừa vặn. Ợ hơi mạn tính, lặp đi lặp lại, không chủ ý thường do hít vào không khí lặp đi lặp lại và sự trào ngược của nó từ dạ dày hoặc thực quản dưới dạng ợ hơi. Một số bệnh nhân biểu hiện những dấu hiệu này có ý thức hoặc vô thức làm giãn cơ thắt thực quản trên trong khi hít vào. Ợ hơi xảy ra ở những bệnh nhân bị khó tiêu và có thể là một dấu hiệu không phổ biến của trào ngược dạ dày – thực quản. Nó không thể được sử dụng để phân biệt giữa chúng.

Cơ địa Bệnh nhân

Những người hay ợ hơi quá mức có xu hướng lo lắng, bồn chồn và căng thẳng. Ợ hơi thường là bình thường ở trẻ sơ sinh, mặc dù ợ hơi quá mức có thể là kết quả của việc nuốt quá nhiều không khí trong khi bú. Nếu môi của trẻ sơ sinh không khép kín hoàn toàn quanh núm vú thật hoặc núm vú giả, không khí có thể bị nuốt vào trong khi bú. Điều này có thể bị làm nặng thêm nếu trong khi cho bú, trẻ được giữ ở tư thế quá nằm ngang.

Một số bệnh nhân mắc các rối loạn dạ dày hoặc đường mật hình thành thói quen cố gắng giảm bớt sự khó chịu ở bụng bằng cách nuốt (đôi khi vô thức) không khí và ợ ra lại; họ tin rằng điều này mang lại một số sự giảm nhẹ khỏi sự khó chịu ở bụng của họ.

Nếu bệnh lý đi kèm có thể được loại trừ một cách tự tin, bệnh nhân phải được trấn an rằng không có gì nghiêm trọng. Có thể hữu ích khi mô tả cách một bệnh nhân bị cắt thanh quản có thể được huấn luyện để nuốt không khí; theo đó, một bệnh nhân có vấn đề về ợ hơi có thể được “bỏ” huấn luyện. Chỉ cần hướng dẫn một số bệnh nhân không ợ hơi khi họ cảm thấy muốn làm vậy có thể dần dần chấm dứt thói quen nuốt không khí và ợ ra lại của họ. Các chất chống tạo bọt không đặc biệt hữu ích. Thay vào đó, bệnh nhân nên được hướng dẫn tránh nhai kẹo cao su, ăn nhanh, hút thuốc, và uống đồ uống có ga.

Các triệu chứng đi kèm

Triệu chứng đi kèm phổ biến nhất là chướng bụng, biểu hiện cho khí trong dạ dày. Hầu hết không khí nuốt vào mà không được ợ ra sẽ được tái hấp thu ở ruột non. Thông thường, khí trong ruột được tạo ra bởi sự lên men của các chất chứa trong ruột. Một số bệnh nhân nuốt một lượng lớn không khí có thể trải qua hoặc cảm nhận sự khó chịu ở bụng cho đến khi họ ợ hơi. Cảm giác muốn ợ hơi kèm theo đau ngực khi ợ là một dấu hiệu hiếm gặp có thể chỉ ra nhồi máu cơ tim thành dưới.

Các yếu tố khởi phát và làm nặng thêm

Yếu tố khởi phát phổ biến nhất là nuốt không khí và sau đó là sự giãn nở của cơ thắt thực quản để tạo ra ợ hơi. Sự lo lắng về ợ hơi có thể khởi đầu một vòng luẩn quẩn của việc nuốt không khí vô thức và ợ hơi nhiều hơn. Đối với một số cá nhân, tư thế nằm ngửa ngăn không khí dạ dày đã nuốt vào thoát ra thực quản, và tư thế thẳng đứng tạo điều kiện cho ợ hơi. Căng thẳng cảm xúc làm tăng khả năng nuốt không khí. Uống đồ uống có ga, nhai kẹo cao su, và răng giả không vừa vặn cũng có thể làm nặng thêm tình trạng ợ hơi.

Cận lâm sàng

Mặc dù ợ hơi luôn do nuốt không khí gây ra, thực tế này không loại trừ bệnh lý không liên quan cùng tồn tại. Nếu các triệu chứng khác đảm bảo các xét nghiệm sâu hơn, nên xem xét chụp túi mật, các nghiên cứu đường tiêu hóa (GI – gastrointestinal) trên, và X-quang ngực.

Các chẩn đoán ít gặp cần cân nhắc

Ợ khí từ ruột qua đường miệng hiếm khi xảy ra. Ở những bệnh nhân mắc tình trạng này, mùi hôi khó chịu, giống như mùi metan hoặc hydro sulfua. Nó gợi ý sự lên men trong các chất chứa trong dạ dày bị ứ đọng thứ phát sau liệt dạ dày, cắt dây thần kinh phế vị, hoặc tắc nghẽn môn vị do loét hoặc khối u.

Chướng bụng và Đầy hơi

Chướng bụng và đầy hơi là hai triệu chứng thường gặp được báo cáo cho các bác sĩ. Vấn đề này đã được nhận ra từ thời Hippocrates, người đã dạy rằng “xì hơi là cần thiết cho sức khỏe.” Vào thời La Mã sơ khai, người ta đã lưu ý rằng “tất cả công dân La Mã sẽ được phép xì hơi bất cứ khi nào cần thiết.” Bởi vì không khí nuốt vào được tái hấp thu ở ruột non, hầu hết khí ở phần xa của ruột non và đại tràng được sản xuất trong ruột bằng cách lên men. Sự phát triển quá mức của vi khuẩn ruột non có thể dẫn đến hội chứng kém hấp thu được đặc trưng bởi đầy hơi, tiêu chảy, đau bụng mạn tính, và chướng bụng; các triệu chứng thường thấy ở những bệnh nhân mắc hội chứng ruột kích thích. Trong hầu hết các trường hợp, đầy hơi không có bất kỳ ý nghĩa lâm sàng nào, nhưng vì các tình trạng bệnh lý khác nhau có thể liên quan đến nó, sự hiện diện của chúng nên được khảo sát nếu tình trạng đầy hơi quá mức.

Chướng bụng có thể do sự căng chướng do khí của dạ dày, ruột non, hoặc đại tràng. Tình trạng này xảy ra thường xuyên hơn ở những bệnh nhân bị liệt dạ dày, kém hấp thu các loại đường và chất béo khác nhau, và sự lên men của vi khuẩn đại tràng đối với các loại thực phẩm không được hấp thu. Ở một số bệnh nhân, rối loạn nhu động nội tạng và tăng nhạy cảm với sự căng chướng lòng ruột bình thường có thể gây ra cảm giác chướng bụng.

Đầy hơi thường do sản xuất quá nhiều khí (trong ruột già và ít thường xuyên hơn ở ruột non) ở một cá nhân bình thường hoặc tăng sự khó chịu từ lượng khí bụng bình thường ở những người khỏe mạnh. Nếu chướng bụng và đầy hơi đã tồn tại trong vài năm mà không phát triển các dấu hiệu của bệnh lý thực thể nghiêm trọng (ví dụ: sụt cân, cổ trướng, vàng da), bệnh nhân có thể được trấn an rằng tình trạng đầy hơi không có ý nghĩa lâm sàng lớn. Tuy nhiên, phải luôn nhớ rằng một số bệnh nhân bị bệnh túi mật, ung thư đại tràng, hội chứng ruột kích thích, viêm túi thừa, và bệnh túi thừa có thể có triệu chứng chính là khó chịu ở bụng, chướng bụng, và, đôi khi, đầy hơi. Bệnh nhân bị ung thư đại tràng có thể có biểu hiện khó chịu hoặc chướng bụng mơ hồ.

Cơ địa Bệnh nhân

Đầy hơi đặc biệt phổ biến ở trẻ sơ sinh đến 3 tháng tuổi. Tình trạng này, được gọi là cơn đau quặn bụng 3 tháng, do sự kiểm soát thần kinh chưa trưởng thành của ruột, cho phép khí bị mắc kẹt trong các quai ruột.

Kém hấp thu có thể dẫn đến sự lên men quá mức của các chất dinh dưỡng không được hấp thu; điều này có thể làm tăng tình trạng đầy hơi. Nó có thể xảy ra ở những bệnh nhân bị suy tụy, ung thư tụy, bệnh đường mật, bệnh celiac, hoặc sự phát triển quá mức của vi khuẩn trong ruột non.

Người Mỹ bản địa và các bệnh nhân khác, đặc biệt là người gốc Phi hoặc Địa Trung Hải, phàn nàn về chướng bụng hoặc đầy hơi quá mức có thể bị kém hấp thu và sau đó là lên men do không dung nạp lactose. Không dung nạp lactose thường không xảy ra ở trẻ sơ sinh hoặc trẻ mẫu giáo trừ khi sự thiếu hụt men lactase phát triển thứ phát sau các rối loạn khác, chẳng hạn như nhiễm trùng vi khuẩn hoặc virus ở ruột non, bệnh giardia, hoặc nhạy cảm với sữa bò hoặc gluten (bệnh celiac). Chẩn đoán này được xác nhận nếu tiêu chảy phát triển hoặc nếu chướng bụng hoặc đầy hơi trầm trọng hơn sau khi uống một lượng lớn lactose (có trong sữa, kem, và các sản phẩm từ sữa khác).

Đầy hơi cũng có thể được thấy ở những bệnh nhân bị viêm túi thừa hoặc bệnh túi thừa. Đầy hơi phổ biến ở những bệnh nhân ăn chế độ ăn nhiều chất xơ hoặc các loại đậu, thường được khuyến nghị cho tăng cholesterol máu.

Tính chất Triệu chứng

Hầu hết khí thoát ra từ trực tràng có mùi khó chịu, hôi thối. Các loại khí gây ra mùi này được sản xuất bởi vi khuẩn đường ruột. Do mùi của chúng, các loại khí này có thể được phát hiện với số lượng rất nhỏ. Kém hấp thu lactose và thiếu hụt men lactase có thể gây đau bụng; chướng bụng; đầy hơi; và phân lỏng, nhiều nước—các triệu chứng tương tự như hội chứng ruột kích thích. Mặc dù hội chứng ruột kích thích phổ biến hơn, nhưng không dung nạp lactose phải luôn được xem xét vì việc quản lý nó đơn giản và hiệu quả.