Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 71. CÁC RỐI LOẠN GIẢ NỘI TIẾT: NHẬN DIỆN VÀ QUẢN LÝ

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 71. CÁC RỐI LOẠN GIẢ NỘI TIẾT: NHẬN DIỆN VÀ QUẢN LÝ

Pseudoendocrine Disorders: Recognition and Management
Michael T. McDermott
Endocrine Secrets, CHAPTER 71, 648-653

1. Định Nghĩa Rối Loạn Giả Nội Tiết Là Gì?

Thuật ngữ “rối loạn giả nội tiết” (Pseudoendocrine disorder) chưa có một định nghĩa riêng biệt và rõ ràng. Trong bài viết này, thuật ngữ trên chủ yếu dùng để mô tả các rối loạn mang tính giả thuyết, chưa từng được khoa học chứng minh là có thật. Tuy nhiên, do thông tin sai lệch lan truyền rộng rãi trên Internet và các phương tiện truyền thông, người ta lại khá thường xuyên chẩn đoán các tình trạng này và điều trị chúng bằng những phương pháp chưa được kiểm chứng, đôi khi gây nguy hiểm. Ở một khía cạnh khác, “rối loạn giả nội tiết” có thể chỉ một chẩn đoán nội tiết sai lầm. Sai lầm này bắt nguồn từ các tình trạng bệnh lý, thuốc, hoặc chất bổ sung làm ảnh hưởng tiêu cực đến độ chính xác của các xét nghiệm nội tiết chuẩn. Bạn có thể tìm đọc cuộc thảo luận đầy đủ hơn về tất cả những vấn đề này trong cuốn sách của chúng tôi: McDermott MT, biên tập viên, Quản lý Người bệnh mắc các Rối loạn giả nội tiết: Hướng dẫn Bỏ túi Dựa trên Ca lâm sàng. New York: Springer Nature, 2019.

2. Suy Nhược Tuyến Thượng Thận Là Gì?

Trong cuốn sách xuất bản năm 2001 mang tên Suy nhược Tuyến thượng thận: Hội chứng Stress của Thế kỷ 21, James L. Wilson đã đề xuất chứng suy nhược tuyến thượng thận (Adrenal fatigue). Ông cho rằng tình trạng này phát triển khi các tuyến thượng thận không còn khả năng sản xuất đủ lượng hormone thượng thận để đối phó với những stress hàng ngày. Tình trạng này được cho là xảy ra ở những người phải chịu đựng stress mức độ cao, mạn tính (về mặt tinh thần, cảm xúc hoặc thể chất) trong công việc và/hoặc cuộc sống gia đình. Bệnh được đặc trưng bởi các triệu chứng không đặc hiệu như mệt mỏi, rối loạn giấc ngủ, khó khăn trong việc đương đầu với hoàn cảnh, đau nhức cơ thể, các vấn đề về tiêu hóa và sự phụ thuộc vào caffeine. Hiện nay, vô số người hành nghề y khoa và các trang web vẫn đang quảng bá sai lệch về tình trạng giả nội tiết này. Suy nhược tuyến thượng thận cũng từng được đề cập trên chương trình truyền hình Bác sĩ Oz vào ngày 22 tháng 10 năm 2015.

3. Suy Nhược Tuyến Thượng Thận Được Chẩn Đoán Bằng Cách Nào?

Các trang web thường khuyến khích người bệnh tự chẩn đoán suy nhược tuyến thượng thận dựa trên các triệu chứng thông qua việc sử dụng những hệ thống chấm điểm trực tuyến. Bác sĩ hoặc chính người bệnh cũng có thể yêu cầu thực hiện hồ sơ xét nghiệm cortisol nước bọt (Salivary cortisol profile), trong đó nhiều mẫu cortisol nước bọt được thu thập xuyên suốt cả ngày và gửi đến phòng thí nghiệm để phân tích (thường tốn phí). Theo các trang web này, nếu nồng độ cortisol nước bọt giảm xuống dưới mức chuẩn bình thường, chẩn đoán suy nhược tuyến thượng thận được cho là đã được xác nhận.

4. Suy Nhược Tuyến Thượng Thận Có Phải Là Một Tình Trạng Bệnh Lý Có Thật Không?

Khoa học chưa từng chứng minh chứng suy nhược tuyến thượng thận thực sự tồn tại. Y giới chưa bao giờ kiểm chứng khoa học hay công nhận các hệ thống chấm điểm triệu chứng hoặc hồ sơ xét nghiệm cortisol nước bọt là công cụ hợp lệ để đánh giá chức năng của trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (Hypothalamic-pituitary-adrenal axis). Là những bác sĩ lâm sàng kiêm nhà khoa học, chúng ta phải cởi mở với những ý tưởng và đề xuất mới lạ. Tuy nhiên, việc xác minh nghiêm ngặt thông qua các cuộc nghiên cứu khoa học được thiết kế tốt và tiến hành chặt chẽ vẫn phải là tiêu chuẩn cốt lõi để đánh giá và ứng dụng bất kỳ ý tưởng đột phá nào vào thực hành lâm sàng. Khi liên quan đến sức khỏe và sự an toàn của người bệnh, việc chỉ đơn thuần đưa ra một giả thuyết và áp dụng ngay mà không điều tra khoa học cẩn thận là hành động không thể chấp nhận được.

5. Suy Nhược Tuyến Thượng Thận Được Điều Trị Như Thế Nào?

Các phương pháp điều trị đề xuất thường bắt đầu bằng một chế độ ăn uống lành mạnh, cân bằng dinh dưỡng, tập thể dục thường xuyên, duy trì thói quen ngủ tốt, giảm thiểu stress, và ngừng hút thuốc cũng như sử dụng rượu. Hầu hết y bác sĩ sẽ không bao giờ phản đối bất kỳ biện pháp nào trong số này, bởi đây cũng chính là lời khuyên chuẩn mực dành cho hầu hết người bệnh. Tuy nhiên, các trang web và những người quảng bá chứng suy nhược tuyến thượng thận còn gợi ý người bệnh áp dụng phương pháp bấm huyệt (Reflexology), uống rễ cam thảo, hoặc sử dụng đa dạng các chất bổ sung được quảng cáo là có tác dụng cải thiện chức năng thượng thận. Hơn thế nữa, họ còn đưa ra các khuyến cáo và đường dẫn liên kết để mua chiết xuất tuyến thượng thận “thật” hoặc “thô” có nguồn gốc từ tuyến thượng thận của bò (Bovine adrenal glandular extracts). Tiềm năng hiển nhiên của những sản phẩm này trong việc gây ra suy thượng thận thứ phát (Secondary adrenal insufficiency) rõ ràng là một mối quan ngại vô cùng nghiêm trọng.

6. Những Biện Pháp Nào Đã Được Thực Hiện Để Giáo Dục Cộng Đồng Về Căn Bệnh Hoang Đường Suy Nhược Tuyến Thượng Thận?

Hiệp hội Nội tiết (The Endocrine Society) (Quỹ Hormone) đã đi đầu trong việc phản đối sự quảng bá về hội chứng suy nhược tuyến thượng thận. Trang web và các tài liệu in ấn của họ đưa ra những lời cảnh báo rõ ràng, chẳng hạn như “Không có bằng chứng khoa học nào tồn tại để chứng minh suy nhược tuyến thượng thận là một tình trạng y khoa có thật”; “Các bác sĩ lo ngại rằng nếu bạn được chẩn đoán mắc tình trạng này, nguyên nhân thực sự gây ra các triệu chứng của bạn có thể sẽ bị bỏ sót và không được điều trị chính xác”; “Các bác sĩ khuyên bạn không nên lãng phí thời gian quý báu để tin vào một chẩn đoán chưa được kiểm chứng như ‘suy nhược tuyến thượng thận’ nếu bạn cảm thấy mệt mỏi, yếu ớt hoặc trầm cảm. Nếu bạn có những triệu chứng này, bạn có thể đang mắc chứng suy tuyến thượng thận, bệnh trầm cảm, hội chứng ngưng thở khi ngủ tắc nghẽn (Obstructive sleep apnea), hoặc các vấn đề sức khỏe khác. Việc có được một chẩn đoán chính xác là vô cùng quan trọng để giúp bạn cảm thấy tốt hơn và vượt qua bệnh tật”; và “Nếu bạn tự ý dùng các chất bổ sung hormone thượng thận khi cơ thể không cần đến, các tuyến thượng thận của bạn có thể ngừng hoạt động và mất khả năng sản xuất các hormone cần thiết khi bạn phải đối mặt với stress thể chất. Khi ngừng sử dụng các chất bổ sung này, các tuyến thượng thận của một người có thể vẫn ‘ngủ đông’ trong nhiều tháng. Những người gặp vấn đề này có thể rơi vào tình huống nguy hiểm do tiến triển thành một tình trạng đe dọa tính mạng được gọi là cơn suy thượng thận cấp (Adrenal crisis).”

Trang web của Bệnh viện Mayo (Mayo Clinic) cũng đưa ra những tuyên bố mạnh mẽ sau đây: “Thuật ngữ này thường xuyên xuất hiện trong các cuốn sách sức khỏe phổ thông và trên các trang web y học thay thế, nhưng nó không phải là một chẩn đoán y khoa được công nhận”; và “Thật bực bội khi phải trải qua những triệu chứng dai dẳng mà bác sĩ của bạn không thể giải thích ngay lập tức. Tuy nhiên, việc chấp nhận một chẩn đoán không được y khoa công nhận từ một người hành nghề thiếu chuyên môn có thể còn tồi tệ hơn. Những phương pháp chữa trị chưa được kiểm chứng cho cái gọi là suy nhược tuyến thượng thận có thể khiến bạn cảm thấy bệnh nặng hơn, trong khi nguyên nhân thực sự—chẳng hạn như bệnh trầm cảm hay đau cơ xơ hóa (Fibromyalgia)—vẫn tiếp tục tàn phá cơ thể bạn.”

7. Hội Chứng Wilson Là Gì?

Năm 1990, E. Denis Wilson đề xuất hội chứng Wilson (Wilson’s syndrome), cho rằng hội chứng này xuất hiện khi người bệnh bị suy giảm mạn tính khả năng chuyển đổi từ thyroxine (T4) sang triiodothyronine (T3) như một sự thích nghi để sinh tồn nhằm phản ứng lại với stress. Những đối tượng được cho là dễ mắc bệnh bao gồm những người sống sót qua nạn đói hoặc hậu duệ của họ (người Scotland, Ireland, Nga, người Mỹ bản địa); những người sống sót qua thảm họa diệt chủng Holocaust hoặc hậu duệ của họ; những người trải qua biến cố ly hôn, cái chết của người thân, hoặc stress (từ gia đình hoặc công việc); những người ăn kiêng mạn tính; những người mắc bệnh nấm men; và những người bị hạ đường huyết, rối loạn ăn uống, cũng như rối loạn giấc ngủ. Bác sĩ hoặc người bệnh thực hiện chẩn đoán bằng cách đo nhiệt độ nách bằng nhiệt kế thủy ngân mỗi 3 giờ, bắt đầu từ 3 giờ sau khi thức dậy; các chỉ số nhiệt độ cơ thể được tính trung bình trong vài ngày bình thường. Nếu nhiệt độ cơ thể trung bình thấp hơn mức bình thường ≥1 độ, người đó “có thể” mắc hội chứng Wilson. Quá trình chẩn đoán hoàn toàn không bao gồm việc xét nghiệm hormone kích thích tuyến giáp (TSH) hoặc nồng độ hormone tuyến giáp.

8. Phương Pháp Điều Trị Nào Được Đề Xuất Cho Hội Chứng Wilson?

Phương pháp điều trị đề xuất cho hội chứng Wilson bao gồm việc nâng nhiệt độ cơ thể lên mức bình thường theo chu kỳ bằng “các chất bổ sung hormone tuyến giáp T3 thích hợp” (với liều lượng lên tới 100 microgram [mcg] mỗi ngày), sau đó lại giảm dần chu kỳ. Người bệnh phải lặp đi lặp lại quá trình này cho đến khi nhiệt độ cơ thể duy trì ở mức bình thường sau khi ngừng bổ sung T3. Việc này thường mất khoảng 3 đến 4 chu kỳ nhưng có thể lên tới 11 đến 12 chu kỳ trong những trường hợp khó khăn.