Hội chứng Buồng trứng Đa nang. CHƯƠNG 18. GIẢM THIỂU NGUY CƠ TIM MẠCH TRONG HỘI CHỨNG BUỒNG TRỨNG ĐA NANG

Hội chứng Buồng trứng Đa nang: Từ Cơ sở Khoa học đến Các Tiến bộ Lâm sàng trong Suốt Cuộc đời | Polycystic Ovary Syndrome – Basic Science to Clinical Advances Across the Lifespan.
Biên tập: Rehana Rehman and Aisha Sheikh | (C) 2025 Nhà xuất bản Elsevier.
Dịch và Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng, Ts.Bs. Ngô Đức Kỷ

CHƯƠNG 18. GIẢM THIỂU NGUY CƠ TIM MẠCH TRONG HỘI CHỨNG BUỒNG TRỨNG ĐA NANG

PIRBHAT SHAMS, INTISAR AHMED, VÀ ZAINAB SAMAD

Bối Cảnh

Bệnh lý tim mạch (Cardiovascular Disease – CVD) là nguyên nhân gây tử vong thường gặp nhất ở phụ nữ. Những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang (Polycystic Ovary Syndrome – PCOS) có tỷ lệ hiện mắc rất cao các yếu tố nguy cơ truyền thống của bệnh lý tim mạch, bao gồm Hội chứng chuyển hóa (Metabolic Syndrome – MetS). Hội chứng Buồng trứng Đa nang có liên quan đến tình trạng rối loạn lipid máu, béo phì và Đái tháo đường (Diabetes Mellitus – DM). Thêm vào đó, các nghiên cứu đã phát hiện ra sự gia tăng các dấu ấn của bệnh lý tim mạch tiền lâm sàng ở những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang, chẳng hạn như điểm vôi hóa mạch vành (Coronary Calcium – CAC), Protein phản ứng C (C-reactive Protein – CRP) và tình trạng rối loạn chức năng nội mạc. Nhận định này phần lớn dựa trên các nghiên cứu quan sát. Hiện vẫn còn thiếu các nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn nhằm khám phá mối quan hệ nhân quả giữa Hội chứng Buồng trứng Đa nang và tỷ lệ mắc mới bệnh lý tim mạch, bao gồm hội chứng vành cấp và đột quỵ thiếu máu cục bộ.

Việc thiết lập hồ sơ nguy cơ bệnh lý tim mạch ở những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang mang lại một cơ hội hữu ích cho công tác dự phòng bệnh lý tim mạch. Phụ nữ mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang nên được phân tầng nguy cơ từ sớm để đạt được hiệu quả dự phòng tốt nhất. Mặc dù mối liên quan giữa các yếu tố thúc đẩy nguy cơ bệnh lý tim mạch và Hội chứng Buồng trứng Đa nang đã được xác lập, nhưng vẫn chưa rõ liệu mối liên quan này có chuyển hóa thành nguy cơ trực tiếp đối với bệnh lý tim mạch lâm sàng và tiền lâm sàng hay không. Trong chương này, chúng tôi sẽ tổng quan về các yếu tố nguy cơ bệnh lý tim mạch và việc quản lý chúng ở những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang.

Các Yếu Tố Nguy Cơ Tim Mạch Trong Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang

Tăng huyết áp, đái tháo đường và béo phì là một số yếu tố nguy cơ bệnh lý tim mạch chính ở những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Các rối loạn chuyển hóa và nội tiết tố là dấu ấn đặc trưng của Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Điều này đóng một vai trò quan trọng trong cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu và các yếu tố làm tăng nguy cơ bệnh lý tim mạch khác.

Tăng Huyết Áp Và Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang

Tăng huyết áp là một yếu tố nguy cơ chính đã được xác định của bệnh lý tim mạch. Mặc dù không có các nghiên cứu dựa trên quần thể quy mô lớn nào để hỗ trợ mối liên quan này, các nghiên cứu quan sát nhỏ đã báo cáo tỷ lệ hiện mắc tăng huyết áp cao hơn ở những phụ nữ trẻ mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang so với nhóm chứng tương đồng.

Tăng huyết áp trong Hội chứng Buồng trứng Đa nang có thể không liên quan đến Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index – BMI) và tình trạng béo phì. Joham và cộng sự đã chứng minh trong một thuần tập lớn rằng tăng huyết áp phổ biến hơn ở những phụ nữ trong độ tuổi sinh sản có mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang so với những người không mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Khi phân tích phân nhóm, có sự liên quan giữa tăng huyết áp với Chỉ số khối cơ thể ở nhóm bệnh nhân không mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang, nhưng lại không thấy ở nhóm bệnh nhân có Hội chứng Buồng trứng Đa nang; điều này chỉ ra mối liên hệ giữa Hội chứng Buồng trứng Đa nang và tăng huyết áp hoàn toàn độc lập với Chỉ số khối cơ thể.

Mặc dù cơ chế bệnh sinh của tăng huyết áp trong Hội chứng Buồng trứng Đa nang là do đa yếu tố, nhưng aldosterone là yếu tố then chốt trong sự tiến triển của bệnh tăng huyết áp. Những bệnh nhân trẻ tuổi mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang có nồng độ aldosterone cao hơn so với những phụ nữ khỏe mạnh. Tình trạng cường androgen (Hyperandrogenism – HA) ở bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang có khả năng góp phần gây ra tăng huyết áp. Trong một nghiên cứu thực nghiệm, thông qua một cơ chế chưa rõ ràng, việc sử dụng androgen cho chuột cái đã bị cắt bỏ buồng trứng làm tăng huyết áp phụ thuộc vào liều. Hiệu ứng này không được quan sát thấy khi Hệ thống Renin-Angiotensin (Renin-Angiotensin System – RAS) bị ức chế.

Sự gia tăng androgen đã được chứng minh là có liên quan đến việc tăng cường biểu hiện của angiotensinogen. Các nghiên cứu đã cho thấy nồng độ renin và prorenin cao hơn ở những bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang và thiểu kinh. Điều này giải thích vai trò tiềm tàng của androgen trong cơ chế bệnh sinh gây tăng huyết áp ở bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang thông qua con đường Hệ thống Renin-Angiotensin. Chen và cộng sự đã nghiên cứu mối quan hệ giữa androgen và tăng huyết áp ở 150 bệnh nhân trẻ mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang và phát hiện ra rằng sau khi hiệu chỉnh theo Chỉ số khối cơ thể và tình trạng rối loạn lipid máu, cả huyết áp tâm thu (Systolic Blood Pressure – SBP) (p = 0,0008) và huyết áp tâm trương (Diastolic Blood Pressure – DBP) (p = 0,0018) đều có mối liên quan mạnh mẽ với Chỉ số androgen tự do (Free Androgen Index – FAI). Những phụ nữ ở tứ phân vị huyết áp tâm thu cao nhất cũng có nồng độ Chỉ số androgen tự do cao hơn so với những phụ nữ ở tứ phân vị huyết áp tâm thu thấp hơn (0,0006) và thấp nhất (0,019).

Tương tự, endothelin-1, một dấu ấn của bệnh lý mạch máu, là một chất trung gian tiềm năng khác cho tình trạng tăng huyết áp liên quan đến Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang có nồng độ endothelin-1 cao hơn so với nhóm chứng (p < 0,02). Tình trạng tăng insulin máu (Hyperinsulinemia) cũng đã được đề xuất như một yếu tố nguy cơ gây tăng huyết áp do mất cân bằng hệ thần kinh thực vật, giữ natri và suy giảm sản xuất nitric oxide.

Béo Phì, Hội Chứng Chuyển Hóa Và Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang

Béo phì thường hiện diện ở các bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Có tới 80% bệnh nhân Hội chứng Buồng trứng Đa nang bị béo phì hoặc thừa cân. Phụ nữ mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang có tỷ số vòng eo trên vòng mông cao hơn so với quần thể khỏe mạnh cùng độ tuổi. Trong một tổng quan hệ thống và phân tích gộp trên một quần thể gồm hơn 14.000 người từ 34 nghiên cứu, đã ghi nhận tỷ lệ hiện mắc béo phì trung tâm cao hơn ở các bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang (Tỷ số nguy cơ [Risk Ratio – RR] 1,73) so với những phụ nữ không mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Điều này hoàn toàn độc lập với tuổi tác và phân bố địa lý. Hội chứng Chuyển hóa và Hội chứng Buồng trứng Đa nang có thể có chung một cơ chế bệnh sinh. Sự chồng lấp về sự hiện diện của các yếu tố nguy cơ truyền thống, chẳng hạn như béo phì trung tâm, rối loạn lipid máu, tình trạng Kháng insulin (Insulin Resistance – IR), tăng huyết áp và tăng đường huyết lúc đói, chỉ ra một con đường chung.

Ehrmann và cộng sự đã khảo sát tỷ lệ hiện mắc Hội chứng chuyển hóa ở 394 bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang, ghi nhận kết quả là 33,4%. Tỷ lệ hiện mắc không khác biệt giữa các nhóm chủng tộc/sắc tộc với tỷ lệ bệnh nhân có các triệu chứng của Hội chứng chuyển hóa lên tới 50% ở người gốc Á, 34% ở người da trắng, 26% ở người Mỹ gốc Phi và 31% ở người gốc Tây Ban Nha. Sự hiện diện của Hội chứng chuyển hóa trong thuần tập bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang này có liên quan đến huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương cao hơn, Chỉ số khối cơ thể cao hơn, vòng eo lớn hơn và tỷ số vòng eo trên vòng mông lớn hơn so với các bệnh nhân mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang nhưng không có Hội chứng chuyển hóa.

Béo phì trong Hội chứng Buồng trứng Đa nang có khả năng là do Kháng insulin và nồng độ insulin tăng cao. Tình trạng tăng insulin máu làm tăng tổng hợp steroid ở buồng trứng và ức chế quá trình sản xuất các globulin gắn kết androgen tại gan. Sự gia tăng nồng độ androgen tự do là hệ quả của quá trình này, dẫn đến sự tích tụ mỡ nội tạng và tăng cân.

Hội chứng chuyển hóa là một tập hợp các yếu tố nguy cơ tim mạch – chuyển hóa, bao gồm tăng vòng eo, tăng triglyceride, Lipoprotein cholesterol tỷ trọng cao (High-Density Lipoprotein Cholesterol – HDL-C) thấp, tăng huyết áp và tăng đường huyết. Một phân tích gộp trên hơn 6000 phụ nữ từ 15 nghiên cứu đã chỉ ra rằng những phụ nữ mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang có nhiều khả năng mắc Hội chứng chuyển hóa hơn (Tỷ số số chênh [Odds Ratio – OR] 2,8) so với những người không mắc Hội chứng Buồng trứng Đa nang. Do đó, Kháng insulin và tăng insulin máu đóng một vai trò trung tâm trong cơ chế bệnh sinh của Hội chứng chuyển hóa và các biểu hiện lâm sàng của nó.

Kháng Insulin, Đái Tháo Đường Và Hội Chứng Buồng Trứng Đa Nang