Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 27. CÁC KHỐI U TUYẾN YÊN TIẾT HORMONE TĂNG TRƯỞNG

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận. 

CHƯƠNG 27. CÁC KHỐI U TUYẾN YÊN TIẾT HORMONE TĂNG TRƯỞNG

Growth Hormone–Secreting Pituitary Tumors
Mary H. Samuels
Endocrine Secrets, CHAPTER 27, 265-270

1. Chức năng bình thường của hormone tăng trưởng (Growth Hormone – GH) ở trẻ em và người lớn là gì?

Ở trẻ em, hormone tăng trưởng (GH) chịu trách nhiệm cho sự phát triển chiều cao (Linear growth). Ở cả trẻ em và người lớn, GH có nhiều tác động lên quá trình chuyển hóa trung gian (Intermediary metabolism), bao gồm tổng hợp protein và cân bằng nitơ, chuyển hóa carbohydrate, ly giải lipid (Lipolysis) và cân bằng nội môi calci (Calcium homeostasis).

2. Cơ thể thường điều hòa nồng độ GH như thế nào?

Hai hormone vùng dưới đồi điều hòa chủ yếu sự tiết GH của tuyến yên bao gồm: hormone kích thích giải phóng GH mang tính kích thích (GH-releasing hormone – GHRH) và somatostatin mang tính ức chế. Các hormone hệ adrenergic và dopaminergic, cũng như các yếu tố thần kinh trung ương và ngoại biên khác, cũng ảnh hưởng đến sự tiết GH. Tuyến yên tiết GH theo từng đợt (Pulses) và hormone này có thời gian bán hủy trong huyết tương ngắn, do đó nồng độ GH có thể biến thiên rõ rệt khi bác sĩ đo lặp đi lặp lại ở cả trạng thái khỏe mạnh lẫn khi có bệnh lý.

3. GH có tác động trực tiếp lên các mô ngoại biên không?

Trong hầu hết các trường hợp câu trả lời là không. Một hormone khác có tên là yếu tố tăng trưởng giống insulin-1 (Insulin-like growth factor-1 – IGF-1) đóng vai trò trung gian cho hầu hết các tác động của GH. Gan và các cơ quan khác sản xuất IGF-1 để đáp ứng với sự kích thích của GH. IGF-1 phản hồi ngược (Feeds back) lên tuyến yên và ức chế sự tiết GH. Khác với GH, IGF-1 có thời gian bán hủy dài trong huyết tương; do đó, nồng độ IGF-1 trong huyết tương thường mang lại nhiều giá trị hơn so với nồng độ GH trong việc chẩn đoán các bất thường về GH.

4. Các đặc điểm lâm sàng của tình trạng sản xuất quá mức GH ở trẻ em là gì?

Ở những trẻ chưa trải qua tuổi dậy thì và các xương dài vẫn còn đáp ứng với GH, lượng GH dư thừa gây ra sự phát triển chiều cao tăng tốc. Hậu quả dẫn đến Bệnh khổng lồ (Gigantism).

5. Hãy mô tả các đặc điểm lâm sàng của tình trạng sản xuất quá mức GH ở người lớn.

Ở người lớn, lượng GH dư thừa gây ra Bệnh to đầu chi (Acromegaly). Bệnh to đầu chi rất hiếm gặp, với tỷ lệ mắc khoảng bốn ca trên một triệu người mỗi năm, và thường tiến triển dần dần và âm thầm. Bảng 27.1 tóm tắt các tác động bệnh lý và chuyển hóa của bệnh to đầu chi.

Bảng 27.1: Các Tác Động Lâm Sàng Của Bệnh To Đầu Chi

6. Manh mối đơn lẻ tốt nhất khi khám một người bệnh bị nghi ngờ mắc bệnh to đầu chi là gì?

Một bức ảnh cũ trên giấy phép lái xe hoặc các bức ảnh cũ khác cung cấp manh mối tốt nhất. Người bệnh mắc bệnh to đầu chi thường không nhận thức được sự biến dạng dần dần do bệnh gây ra hoặc gán tình trạng đó cho quá trình lão hóa. Việc so sánh các bức ảnh chụp theo thời gian có thể giúp bác sĩ xác định chẩn đoán và thời điểm khởi phát bệnh. Đáng tiếc là, do các triệu chứng khởi phát từ từ, việc chẩn đoán bệnh to đầu chi thường bị chậm trễ trung bình 5-6 năm, và tại thời điểm đó người bệnh thường đến khám với tình trạng bệnh ở giai đoạn muộn hơn.

7. Nguyên nhân tử vong ở những người bệnh mắc bệnh to đầu chi là gì?

Bệnh to đầu chi làm tăng các yếu tố nguy cơ tim mạch và chuyển hóa, bao gồm tăng huyết áp, bất dung nạp glucose, bệnh cơ tim và chứng ngưng thở khi ngủ. Bệnh cũng làm tăng nguy cơ mắc một số bệnh ung thư. Trước đây, tỷ lệ tử vong do bệnh to đầu chi không được điều trị đầy đủ cao gấp đôi so với tỷ lệ dự kiến ở những đối tượng khỏe mạnh cùng độ tuổi. Các phương pháp điều trị cải tiến đã làm giảm nguy cơ này, nhưng người bệnh mắc bệnh to đầu chi vẫn có nguy cơ tử vong tăng 30%. Trong quá khứ, nguyên nhân tử vong chính từng là bệnh lý tim mạch. Hiện nay, nhờ việc kiểm soát tốt hơn các yếu tố nguy cơ tim mạch kèm theo, các trường hợp tử vong liên quan đến ung thư trở nên phổ biến hơn.

8. Chồng của một người bệnh mắc bệnh to đầu chi phàn nàn rằng anh ấy không thể ngủ được vì vợ mình ngáy. Điều này có liên quan không?

Chứng ngưng thở khi ngủ (Sleep apnea) xảy ra ở 50% đến 70% người bệnh mắc bệnh to đầu chi. Nó có thể là hậu quả của sự phát triển quá mức của mô mềm ở đường thở trên hoặc do sự thay đổi trong quá trình kiểm soát hô hấp trung ương. Chứng ngưng thở khi ngủ có thể góp phần làm tăng tỷ lệ bệnh tật và tử vong trong bệnh to đầu chi bằng cách gây ra tình trạng giảm oxy máu (Hypoxia) và Tăng áp Động mạch Phổi (Pulmonary Hypertension).