Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 16. CÁC RỐI LOẠN VÙNG DƯỚI ĐỒI TRONG QUÁ TRÌNH RỤNG TRỨNG, THAI KỲ VÀ CHO CON BÚ

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 16. CÁC RỐI LOẠN VÙNG DƯỚI ĐỒI TRONG QUÁ TRÌNH RỤNG TRỨNG, THAI KỲ VÀ CHO CON BÚ

Georgios E. Papadakis, An Jacobs và Nelly Pitteloud Khoa Nội tiết, Đái tháo đường và Chuyển hóa, CHUV, Bệnh viện Đại học Lausanne, Lausanne, Thụy Sĩ

Hypothalamic Disorders during Ovulation, Pregnancy, and Lactation
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology, Chapter 16, 239-263

16.1 VÔ KINH DO VÙNG DƯỚI ĐỒI CHỨC NĂNG

Vô kinh do vùng dưới đồi chức năng (Functional hypothalamic amenorrhea – FHA) là một dạng mắc phải của sự thiếu hụt hormone giải phóng gonadotropin (gonadotropin-releasing hormone – GnRH), dẫn đến suy sinh dục do suy tuyến yên (hypogonadotropic hypogonadism – HH) mà không xác định được nguyên nhân thực thể nào. Tình trạng này thường do các yếu tố căng thẳng từ môi trường bên ngoài gây ra, chẳng hạn như thiếu hụt calo, suy sụp tâm lý và/hoặc hoạt động thể chất quá mức. Thuật ngữ “chức năng” ám chỉ khả năng có thể đảo ngược của bệnh lý sau khi điều chỉnh hoặc tiết chế các yếu tố khởi phát. Ở phụ nữ trưởng thành, vô kinh do vùng dưới đồi chức năng cùng với hội chứng buồng trứng đa nang (polycystic ovarian syndrome – PCOS) là những nguyên nhân phổ biến nhất gây không rụng trứng. Mỗi bệnh lý này chiếm khoảng một phần ba các trường hợp vô kinh thứ phát. Ngoài ra, tần suất mắc bệnh lý này ở độ tuổi thanh thiếu niên đang ngày càng gia tăng.

16.1.1 Sinh Lý Bệnh Và Các Yếu Tố Khởi Phát

Cơ sở sinh lý bệnh chính của vô kinh do vùng dưới đồi chức năng là sự ức chế hoạt động của các tế bào thần kinh tiết GnRH ở vùng dưới đồi. Hệ quả là làm giảm tiết GnRH và giảm hoạt động nhịp nhàng của hormone luteinizing (luteinizing hormone – LH) do GnRH kích thích. Đặc biệt, tần số của các xung LH giảm đi rõ rệt, trong khi biên độ của chúng dường như vẫn được bảo tồn. Mức độ không đủ của LH và hormone kích thích nang trứng (follicle-stimulating hormone – FSH) không thể kích thích sản xuất estradiol và sự phát triển của nang trứng trong buồng trứng một cách hiệu quả.

Nhiều tín hiệu kích thích và ức chế điều hòa trạng thái cân bằng nội môi của các tế bào thần kinh GnRH, có thể tác động trực tiếp hoặc thông qua sự trung gian của các nơ-ron thần kinh tiết kisspeptin/neurokinin B/dynorphin. Trong vô kinh do vùng dưới đồi chức năng, sự thiếu hụt động lực GnRH là kết quả của nhiều biến đổi nội tiết thần kinh thứ phát sau các tác nhân gây căng thẳng từ bên ngoài. Trong số đó, hoạt động quá mức của trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (hypothalamic-pituitary-adrenal axis) là một dấu hiệu hằng định trong tất cả các thể bệnh và dẫn đến sự tăng tiết hormone giải phóng corticotropin (corticotropin-releasing hormone – CRH), nồng độ cortisol cao (nhưng không làm phá vỡ nhịp sinh học ngày đêm của nó) và tăng các opioid nội sinh. Các nghiên cứu trên mô hình in vitro và động vật đã chứng minh CRH làm giảm giải phóng GnRH và giảm nồng độ LH. Hoạt động quá mức của trục dưới đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận đã được ghi nhận trong các tình trạng thiếu hụt dinh dưỡng, hoạt động thể chất cường độ cao (thường thấy ở các nữ vận động viên) và các yếu tố căng thẳng tâm lý xã hội. Đây chính là nguyên nhân làm suy giảm hoạt động của GnRH.

Mức leptin thấp là một đặc điểm nguyên phát, đặc biệt trong các thể bệnh vô kinh do vùng dưới đồi chức năng liên quan đến giảm cân và tập thể dục. Các nghiên cứu đã chỉ ra rằng việc sử dụng leptin tái tổ hợp có thể phục hồi sự rụng trứng. Càng ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy các tín hiệu chuyển hóa khác, chẳng hạn như ghrelin và neuropeptide Y (neuropeptide Y – NPY), cũng tăng lên trong các trạng thái thiếu hụt năng lượng và tác động tiêu cực đến quá trình bài tiết GnRH, từ đó góp phần gây ra bệnh lý này.