Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 5. SINH LÝ HỌC CHUYỂN HÓA CANXI, PHỐT PHO VÀ XƯƠNG TRONG THỜI KỲ MANG THAI, CHO CON BÚ VÀ SAU CAI SỮA

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 5. SINH LÝ HỌC CHUYỂN HÓA CANXI, PHỐT PHO VÀ XƯƠNG TRONG THỜI KỲ MANG THAI, CHO CON BÚ VÀ SAU CAI SỮA

Christopher S. Kovács

Khoa Y – Chuyên ngành Nội tiết học, Trường Đại học Memorial Newfoundland (Memorial University of Newfoundland), St. John’s, NL, Canada; Trung tâm Khoa học Sức khỏe, St. John’s, NL, Canada

Physiology of Calcium, Phosphorus, and Bone Metabolism during Pregnancy, Lactation, and Postweaning
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology, Chapter 5, 63-78

5.1 Giới Thiệu

Sinh lý học của nữ giới thích ứng trong thời kỳ mang thai và cho con bú để đáp ứng các nhu cầu dinh dưỡng bổ sung của thai nhi và trẻ sơ sinh. Một thai nhi đủ tháng trung bình có khoảng 30 g canxi, 20 g phốt pho và 0,80 g magie. Khoảng 80% lượng khoáng chất này được tích lũy trong ba tháng cuối thai kỳ sau quá trình vận chuyển tích cực qua nhau thai. Tốc độ tích lũy tăng từ 60 mg canxi mỗi ngày ở tuần thứ 24 lên khoảng 300 đến 350 mg mỗi ngày trong 6 tuần cuối. Trong mỗi giờ của những tuần cuối cùng đó, nhau thai rút từ 5% đến 10% lượng canxi và phốt pho hiện có trong huyết tương của người mẹ. Điều này có thể kích phát tình trạng hạ canxi máu (Hypocalcemia) nếu sinh lý học của người mẹ không thích ứng để phòng vệ lại nhu cầu của thai nhi bằng cách tăng cường dòng chảy khoáng chất vào hệ tuần hoàn của mẹ.

Một trẻ sơ sinh bú mẹ trung bình tiêu thụ 780 mL sữa mỗi ngày trong 6 tháng đầu. Kết hợp với hàm lượng canxi trung bình là 260 mg/L, điều này có nghĩa là tổng lượng canxi nạp vào khoảng 200 mg mỗi ngày. Khoảng 60% đến 70% canxi được hấp thu từ sữa mẹ, do đó cung cấp khoảng 120-140 mg canxi mỗi ngày. Từ lượng nạp vào này, bộ xương của trẻ sơ sinh tích lũy khoảng 100 mg canxi mỗi ngày. Có sự biến thiên đáng kể giữa các cá thể về nhu cầu sữa mẹ của trẻ sơ sinh và do đó, sản lượng sữa mẹ cũng khác biệt. Hơn nữa, những phụ nữ nuôi con sinh đôi hoặc sinh ba có lượng sữa và lượng canxi xuất ra gấp đôi và gấp ba lần tương ứng so với những phụ nữ nuôi con đơn thai.

Từ 6 đến 12 tháng tuổi, trẻ sơ sinh bú mẹ tiêu thụ ít sữa hơn và nhiều thức ăn đặc hơn. Lượng sữa tiêu thụ trung bình là 600 mL mỗi ngày, với hàm lượng canxi thấp hơn một chút, ở mức 200 mg/L. Điều này có nghĩa là phụ nữ có thể bị mất khoảng 120 mg canxi mỗi ngày từ việc duy trì sản xuất sữa.

Những ước tính về sản lượng canxi xuất ra trung bình này – từ 300-350 mg hàng ngày trong ba tháng cuối thai kỳ, 200 mg hàng ngày trong 6 tháng đầu cho con bú và 120 mg hàng ngày trong giai đoạn cho con bú muộn – có vẻ khiêm tốn và dễ dàng đạt được thông qua lượng ăn vào bình thường và sự hấp thu qua ruột. Tuy nhiên, tỷ lệ hấp thu canxi phân đoạn (Fractional calcium absorption) thường chỉ bằng khoảng 25% lượng ăn vào ở những người trưởng thành khỏe mạnh tiêu thụ 1000 đến 1200 mg canxi hàng ngày. Nhưng nếu chỉ dựa vào hiệu suất hấp thu canxi thông thường của ruột, người mẹ sẽ cần phải tiêu thụ thêm 1200 mg canxi để cung cấp đủ 300 mg mỗi ngày trong ba tháng cuối thai kỳ, trong khi những phụ nữ đang cho con bú sẽ cần tiêu thụ thêm 800 mg hàng ngày trong 6 tháng đầu cho con bú. Mặc dù vậy, dữ liệu từ Cuộc Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) và Cơ quan Thống kê Canada cho thấy trong độ tuổi từ 18 đến 50, bách phân vị thứ 50 đối với lượng canxi nạp vào chỉ dao động từ 800-1000 mg hàng ngày ở cả hai quần thể, tương đương với mức hấp thu phân đoạn dự kiến chỉ là 200-250 mg hàng ngày. Hậu quả là, nếu chỉ dựa vào tỷ lệ hấp thu canxi ở ruột của người không mang thai, thì hầu hết phụ nữ đều không tiêu thụ đủ canxi để đáp ứng các nhu cầu tăng thêm của em bé.

Đây chính là lúc các cơ chế thích ứng cụ thể được kích hoạt trong thời kỳ mang thai và cho con bú để đáp ứng nhu cầu gia tăng về canxi và khoáng chất, nhưng lại không đòi hỏi phụ nữ phải tiêu thụ nhiều khoáng chất hơn bình thường. Trong thai kỳ, sự hấp thu ở ruột tăng gấp đôi, trong khi ở thời kỳ cho con bú, quá trình tiêu xương (Skeletal resorption) lại tăng lên để cung cấp canxi cho sữa.

Do các hạn chế về danh sách tài liệu tham khảo, một bài đánh giá toàn diện chứa các trích dẫn tới hơn 1000 bài báo sẽ được ưu tiên trích dẫn, bổ sung thêm các bài báo mới hơn kể từ khi bài đánh giá đó được xuất bản.

5.2 Sinh Lý Học Bộ Xương Và Khoáng Chất Trong Thời Kỳ Mang Thai

Về mặt lý thuyết, sinh lý học của mẹ có thể thích ứng với các nhu cầu của thai kỳ bằng cách tăng cường hấp thu canxi ở ruột, giảm đào thải canxi qua thận và tăng tiêu hủy canxi từ bộ xương. Tuy nhiên, sự thích ứng chủ đạo là mức tăng gấp đôi trong khả năng hấp thu canxi ở ruột; sự hấp thu phốt phát (Phosphate) ở ruột cũng tăng gấp đôi. Sự gia tăng hấp thu canxi ở ruột đi kèm với tình trạng thải loại canxi qua thận (Renal calcium wasting) và một lượng nhất định canxi bị tiêu hủy từ bộ xương.

5.2.1 Những Thay Đổi Về Ion Khoáng Chất Và Các Hormon Chuyển Hóa Canxi Và Phốt Pho