Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh (Ấn bản thứ 2, 2026). CHƯƠNG 6: CHUYỂN HOÁ GLUCOSE THAI KỲ: VAI TRÒ VÀ CƠ CHẾ CỦA TÌNH TRẠNG KHÁNG INSULIN

Nội tiết học Bà mẹ – Thai Nhi và Sơ Sinh: Sinh Lý, Sinh Lý Bệnh và Xử Trí Lâm Sàng (Ấn bản thứ 2, 2026). 
Dịch và Chú giải tiếng Việt: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology: Physiology, Pathophysiology, and Clinical Management, 2nd Edition
Imprint: Academic Press. Editors: Christopher S. Kovács, Cheri L. Deal.
Ấn bản tiếng Việt của cuốn sách này là một dự án phi lợi nhuận, được xuất bản duy nhất trên các website yhoclamsang.net và sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 6: CHUYỂN HOÁ GLUCOSE THAI KỲ: TIÊU ĐIỂM VÀO VAI TRÒ VÀ CƠ CHẾ CỦA TÌNH TRẠNG KHÁNG INSULIN

Md. Wasim Khan và Brian T. Layden Khoa Nội tiết, Đái tháo đường và Chuyển hoá, Bộ môn Nội khoa, Đại học Illinois tại Chicago, Chicago, IL, Hoa Kỳ; Trung tâm Y tế Cựu chiến binh Jesse Brown, Chicago, IL, Hoa Kỳ

Gestational Glucose Metabolism: Focus on the Role and Mechanisms of Insulin Resistance
Md. Wasim Khan; Brian T. Layden
Maternal-Fetal and Neonatal Endocrinology, Chapter 6, 79-94

6.1 Giới Thiệu

Thực tế rằng quá trình chuyển hoá được tái lập trình và định hình, nhằm chống lại thành công những căng thẳng sinh lý của thai kỳ trong một cơ thể sống, là một sự kiện vô cùng kỳ diệu. Sự tái lập trình chuyển hoá của thai kỳ là một quá trình mang tính động. Những sự tái lập trình tương tự khác cũng xảy ra trong các trạng thái sinh lý (ví dụ như sự tăng trưởng) và các tình trạng bệnh lý như ung thư. Cách đây không lâu, thai kỳ vẫn được coi là một hiện tượng mà trong đó thai nhi đang phát triển bị xem như một ký sinh trùng đối với sức khoẻ của người mẹ. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã cho chúng ta thấy những quá trình phức tạp của việc mang thai và cho con bú dẫn đến sự tái lập trình cân bằng dinh dưỡng giữa mẹ và thai nhi như thế nào; đây là một quá trình được điều hoà chặt chẽ bởi sự tương tác của các hormon nhằm phân bổ chính xác các chất dinh dưỡng giữa hai cơ thể. Khi thai kỳ tiến triển, mạng lưới chuyển hoá trở nên phức tạp hơn, vì nó phải xử lý lưu lượng trao đổi chất dinh dưỡng qua lại giữa mẹ và thai nhi. Tóm lại, sự tái cấu trúc chuyển hoá của mẹ trong toàn bộ thời kỳ mang thai nhằm các mục đích sau:

1. Cung cấp cho thai nhi đang phát triển các vi chất (Micronutrients) và chất dinh dưỡng đa lượng (Macronutrients) cần thiết, đáp ứng yêu cầu phát triển và chuẩn bị cho quá trình chào đời.
2. Đáp ứng đầy đủ nhu cầu dinh dưỡng ngày càng tăng của bản thân người mẹ.
3. Tích lũy các kho dự trữ năng lượng và các chất chuyển hoá của mẹ đủ để đáp ứng nhu cầu của quá trình chuyển dạ và cho con bú.

Trong giai đoạn đầu thai kỳ và giữa thai kỳ, lượng thức ăn người mẹ nạp vào tăng lên, được hướng tới việc dự trữ và phát triển các cấu trúc của mẹ chịu trách nhiệm cho việc mang thai. Đồng thời với sự gia tăng lượng thức ăn nạp vào, có sự gia tăng đáng kể trong quá trình sản xuất insulin nhằm thúc đẩy quá trình đồng hoá (Anabolism) nói chung (đặc biệt là quá trình tạo mỡ – Lipogenesis), trong khi ức chế quá trình oxy hoá lipid. Tuy nhiên, độ nhạy insulin thay đổi khi thai kỳ tiến triển, với độ nhạy cao ở những giai đoạn đầu và giảm dần (dẫn đến tình trạng kháng insulin) về cuối thai kỳ. Ở những giai đoạn cuối của thai kỳ, lượng thức ăn nạp vào tiếp tục tăng, nhưng có một sự chuyển dịch từ đồng hoá sang dị hoá (Catabolism) như một phương tiện để huy động năng lượng hỗ trợ sự tăng trưởng, phát triển của thai nhi và các mô của mẹ như tuyến vú và gan. Sự chuyển dịch chuyển hoá từ đồng hoá sang dị hoá này một phần được mang lại bởi những thay đổi đáng kinh ngạc về độ nhạy insulin.

Việc thấu hiểu những sự dịch chuyển trong cân bằng dinh dưỡng và chuyển hoá trong thai kỳ có ý nghĩa trực tiếp đến cách thức quản lý thai kỳ trên lâm sàng. Hơn nữa, tỷ lệ mắc mới (Incidence) của bệnh đái tháo đường thai kỳ (Gestational diabetes mellitus), tức là bệnh đái tháo đường phát triển trong thời kỳ mang thai, đã tăng gấp đôi trong vòng 6 đến 8 năm qua, song song với đại dịch béo phì. Đái tháo đường thai kỳ mang lại những hệ lụy lâu dài đối với sự phát triển bệnh đái tháo đường típ 2 ở người mẹ sau này, cũng như làm tăng nguy cơ béo phì và bất dung nạp glucose ở thế hệ con cái. Do mối đe dọa ngày càng tăng của đái tháo đường thai kỳ, việc thấu hiểu quá trình điều hoà phức tạp của hoạt động insulin và chuyển hoá carbohydrate trong thai kỳ ở các điều kiện sinh lý và bệnh lý là một chủ đề rất thiết thực để khám phá. Chương này tập trung vào chuyển hoá glucose trong thai kỳ, các cơ chế tế bào chi phối tình trạng kháng insulin và quá trình tiết insulin trong một thai kỳ bình thường.

6.2 Chuyển Hoá Glucose Thai Kỳ Và Vai Trò Của Insulin