Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026). Chương 22. Rối loạn chức năng tình dục và tình trạng khuyết tật

Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026)
Nhà xuất bản: ELSEVIER, 2026
Tác giả: David Cifu, Henry L. Lew – Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
(C) Bản dịch tiếng Việt bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM

CHƯƠNG 22. RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TÌNH DỤC VÀ TÌNH TRẠNG KHUYẾT TẬT

Sexual dysfunction and disability
Tunku Nor Taayah Tunku Zubir
Braddom’s Rehabilitation Care: A Clinical Handbook, 22, 211-218.e11

Hướng dẫn nhanh

Mục tiêu của chương này là cung cấp một cái nhìn tổng quan về chức năng và rối loạn chức năng tình dục, với sự nhấn mạnh vào những thách thức tình dục mà người khuyết tật phải đối mặt. Các tình trạng rối loạn chức năng tình dục thường thấy trong thực hành y học phục hồi chức năng được thảo luận, cùng với các phương pháp quản lý. Tình dục, một khía cạnh phức tạp của cuộc sống con người, có những ảnh hưởng sinh lý và tâm lý xã hội. Tình trạng khuyết tật thường có tác động tiêu cực đáng kể đến chức năng tình dục, mà không làm thay đổi khát khao vốn có của con người mà tình dục mang lại.

PHẢN ỨNG VÀ HÀNH VI TÌNH DỤC

Phản ứng Tình dục của Con người

Mô hình cổ điển về phản ứng tình dục của con người của Masters và Johnson mô tả phụ nữ và nam giới có phản ứng tình dục tương tự nhau, cụ thể là bốn giai đoạn: kích thích, bình nguyên, cực khoái và giải tỏa (Hình 22.1); tuy nhiên, họ đã ghi nhận sự khác biệt giữa hai giới. Ví dụ, nam giới có xu hướng trải qua mỗi giai đoạn nhanh hơn và có một cơn cực khoái mỗi chu kỳ, trong khi phụ nữ có thể đạt được nhiều cơn cực khoái trong cùng một chu kỳ. Họ cũng lưu ý rằng phụ nữ có thể bị “kẹt” ở giai đoạn bình nguyên, do đó chuyển thẳng đến giai đoạn giải tỏa mà không có cực khoái. Mô hình phản ứng tình dục của Kaplan mô tả ba giai đoạn: ham muốn, kích thích và cực khoái. Ham muốn là “cảm giác cụ thể thúc đẩy các cá nhân bắt đầu hoặc đáp ứng với kích thích tình dục,” luôn đi trước sự hưng phấn. Cả hai mô hình đều bỏ qua các thành phần chính của sự thỏa mãn tình dục của phụ nữ như tầm quan trọng của sự tin tưởng, thân mật, tình cảm, tôn trọng và giao tiếp. Mô hình vòng tròn của Basson về phản ứng tình dục của phụ nữ (Hình 22.2) nhấn mạnh rằng phản ứng tình dục ở phụ nữ phức tạp hơn nhiều so với nam giới.

Hành vi Tình dục và Lão hóa

Tần suất hoạt động tình dục được ghi nhận rõ ràng là giảm theo tuổi tác, đây là một yếu tố quan trọng góp phần vào chất lượng cuộc sống trong suốt cuộc đời. Các yếu tố ảnh hưởng đến sự suy giảm này bao gồm rối loạn chức năng tình dục do bệnh tật, sự yếu đi ngày càng tăng, tác dụng phụ của thuốc, teo âm hộ-âm đạo, khô âm đạo, giảm testosterone, và các rào cản tâm lý xã hội như giảm sự sẵn có của bạn tình và suy giảm nhận thức. Bệnh nhân lớn tuổi trong cộng đồng đồng tính nữ, đồng tính nam, song tính và chuyển giới (LGBT) phải đối mặt với những thách thức độc đáo về sức khỏe và tình dục, bao gồm tỷ lệ hút thuốc cao hơn, sức khỏe tâm thần kém hơn và những hạn chế về chức năng.

CÁC LOẠI RỐI LOẠN CHỨC NĂNG TÌNH DỤC

Theo Cẩm nang Chẩn đoán và Thống kê Rối loạn Tâm thần, Ấn bản thứ Năm (DSM-5) (Hộp 22.3), rối loạn chức năng tình dục thường được phân loại là gây ra “đau khổ đáng kể” trong tối thiểu 6 tháng, với các triệu chứng xuất hiện từ 75% đến 100% thời gian (ngoại trừ rối loạn chức năng tình dục do thuốc gây ra).

Chăm sóc lâm sàng và nghiên cứu cho nam giới bị rối loạn chức năng tình dục luôn tập trung vào các vấn đề về hiệu suất, đặc biệt là rối loạn cương dương (ED) và xuất tinh sớm, đặc biệt là với sự ra đời của các loại thuốc hỗ trợ cương cứng. Sự hiểu biết mới về chu kỳ phản ứng tình dục của phụ nữ do Basson đề xuất đã làm mới lại mối quan tâm nghiên cứu về rối loạn chức năng tình dục ở phụ nữ. Hiện nay, các khía cạnh tâm lý của chức năng tình dục của phụ nữ nhận được nhiều sự chú ý hơn so với các nguyên nhân hữu cơ của rối loạn chức năng.

Các loại rối loạn chức năng tình dục ở nam giới bao gồm:

• Rối loạn ham muốn tình dục giảm hoạt động ở nam
• Rối loạn cương dương (ED)
• Rối loạn xuất tinh sớm
• Xuất tinh chậm
• Đau khi giao hợp

Các loại rối loạn chức năng tình dục ở nữ giới bao gồm: