Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026). Chương 4: Đánh giá và Can thiệp Tâm lý trong Phục hồi chức năng

Sổ tay Phục hồi chức năng Lâm sàng Braddom, Ấn bản thứ hai (2026)
Nhà xuất bản: ELSEVIER, 2026
Tác giả: David Cifu, Henry L. Lew – Dịch và chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
(C) Bản dịch tiếng Việt bởi THƯ VIỆN Y HỌC MEDIPHARM

Chương 4: Đánh giá và Can thiệp Tâm lý trong Phục hồi chức năng

Psychological assessment and intervention in rehabilitation
Philip Michael Gaughwin; Ian Douglas Cameron
Braddom’s Rehabilitation Care: A Clinical Handbook, 4, 29-36.e12

Hướng dẫn Nhanh

ĐÁNH GIÁ TÂM LÝ

Quá trình đánh giá tâm lý cung cấp bối cảnh cho các cá nhân có khiếm khuyết về thể chất và chức năng, bao gồm kinh nghiệm sống, điểm mạnh và điểm yếu, tiền sử học vấn và nghề nghiệp, sức khỏe tâm thần trước đó hoặc tiền sử lạm dụng chất, kỹ năng đối phó, gia đình và mạng lưới hỗ trợ tại nhà. Các can thiệp để giải quyết khuyết tật tâm lý bị ảnh hưởng bởi các yếu tố môi trường, cá nhân và bối cảnh và có thể được xem xét thông qua mô hình Phân loại Quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) của Tổ chức Y tế Thế giới (Bảng 4.1). Mục đích của việc đánh giá tâm lý trong môi trường phục hồi chức năng được tóm tắt trong Bảng 4.2. Đánh giá tâm lý có thể dựa trên hiệu suất, bao gồm các đánh giá về nhận thức, hành vi hoặc tâm lý trong các nhiệm vụ chức năng, hoặc thông qua các báo cáo chính thức, được tiêu chuẩn hóa được tạo ra thông qua tự báo cáo, báo cáo của người chăm sóc hoặc đánh giá của bác sĩ lâm sàng. Các công cụ đánh giá khác nhau phù hợp cho các môi trường cấp tính, bán cấp và cộng đồng để đánh giá các khía cạnh nhận thức, hành vi và cảm xúc của trạng thái tâm lý.

Bảng 4.1: Đánh giá và Quản lý Tâm lý về Khuyết tật

Mô hình Phân loại Quốc tế về Chức năng, Khuyết tật và Sức khỏe (ICF) – WHO

Bảng 4.2: Mục đích của Đánh giá Tâm lý trong Phục hồi chức năng

Đánh giá Giai đoạn Cấp tính

Đánh giá cấp tính bao gồm đánh giá các khiếm khuyết về cấu trúc và chức năng nhận thức, đồng thời cung cấp giáo dục và hỗ trợ cho gia đình và những người hỗ trợ của cá nhân bị bệnh hoặc chấn thương cấp tính (Bảng 4.3). Các yếu tố bao gồm:

• Thu thập thông tin quan trọng liên quan đến tiên lượng bằng cách sử dụng bệnh sử và kiểm tra tại giường
  • Thời gian mất ý thức
  • Điểm Thang đo Hôn mê Glasgow tại hiện trường chấn thương
  • Đánh giá mất trí nhớ sau chấn thương (PTA). Thời gian PTA là một yếu tố tương quan với mức độ nghiêm trọng của chấn thương sọ não (TBI). Thoát khỏi PTA cho thấy sự phù hợp để đánh giá tâm lý thần kinh chính thức.
  • Việc giải quyết PTA dựa trên tiêu chí đạt khách quan của công cụ đánh giá (ví dụ: Trắc nghiệm Định hướng và Điều hành Galveston [GOAT] yêu cầu điểm từ 76+ trong hai lần thực hiện liên tiếp) hoặc khả năng tự do nhớ lại ba từ sau 24 giờ. Ở những người bị chấn thương sọ não trung bình hoặc nặng và suy giảm khả năng nhớ lại ba từ sau 3 tuần kể từ khi bị chấn thương, không ai trở lại làm việc trong lần tái khám sau 4 năm.
• Thông tin nhân khẩu học: trình độ học vấn trước chấn thương, tình trạng kinh tế xã hội
• Bệnh sử để thiết lập hồ sơ về chức năng cảm xúc và tâm lý trước chấn thương, tiền sử tâm thần và tiền sử lạm dụng chất
• Khí sắc và hành vi để ghi lại một cách khách quan tình trạng kích động, tỉnh táo và khí sắc liên quan đến các yếu tố khởi phát tiềm ẩn, để xác định nguyên nhân và đánh giá hiệu quả của các phương pháp điều trị
• Vai trò hỗ trợ
  • Giáo dục cho các cá nhân bị khuyết tật và nhân viên về việc hiểu chẩn đoán
  • Hỗ trợ cho gia đình, bạn bè và người chăm sóc
• Thiết kế và thực hiện nghiên cứu trong môi trường cấp tính
  • Thu thập dữ liệu để thiết lập hiệu suất cơ bản trước khi phục hồi chức năng

Bảng 4.3: Các Công cụ Đánh giá Tâm lý Giai đoạn Cấp tính

Đánh giá Phục hồi chức năng Bán cấp

Là một phần của đánh giá nhóm đa ngành – liên kết khiếm khuyết về cấu trúc và chức năng cơ thể với các yếu tố cá nhân và tác động của chúng lên khả năng vận động, nhận thức và các hoạt động thiết yếu hàng ngày – đánh giá phục hồi chức năng bán cấp cung cấp cơ hội để cung cấp giáo dục tâm lý, hiểu các hậu quả tâm lý của khiếm khuyết thể chất hoặc chức năng, và giảm các hậu quả bất lợi (Bảng 4.4). Các yếu tố bao gồm:

• Đánh giá hàng loạt tại giường bằng cách theo dõi sự tiến bộ của một cá nhân theo thời gian. Các đánh giá hàng loạt tại các thời điểm 3, 6, 12 và 24 tháng có thể được sử dụng để xác định sự cải thiện so với mức cơ bản của một cá nhân và so với các bộ dữ liệu định chuẩn.
• Các lĩnh vực khiếm khuyết cụ thể về nhận thức, hành vi và khí sắc
• Các công cụ đo lường có thể thích ứng với các bối cảnh khiếm khuyết cụ thể
• Đánh giá năng lực liên quan đến việc lập kế hoạch xuất viện và ra quyết định: các đánh giá theo lĩnh vực cụ thể cho các câu hỏi liên quan đến năng lực và các dịch vụ hoặc hỗ trợ phù hợp để xuất viện
• Điều chỉnh các phương pháp kiểm tra tiêu chuẩn hóa để tính đến các hạn chế về thể chất và chức năng cá nhân do chấn thương hoặc có từ trước (vận động, thị giác, thính giác, giao tiếp), với sự hướng dẫn của chuyên gia tâm lý thần kinh

Bảng 4.4: Các Công cụ Đánh giá Tâm lý trong Môi trường Bán cấp (Nội trú và Cộng đồng)

Đánh giá tại Cộng đồng và Ngoại trú

Đánh giá tại cộng đồng và ngoại trú liên kết các khiếm khuyết về nhận thức, hành vi và khí sắc với các yếu tố môi trường và sự tham gia cộng đồng, nhằm tối đa hóa việc tái hòa nhập cộng đồng (Bảng 4.5). Các khiếm khuyết tâm lý liên quan đến các khía cạnh cá nhân của chức năng cộng đồng và các tác động tổng thể lên chất lượng cuộc sống được xem xét. Đánh giá tâm lý ở giai đoạn này chuyển đổi dữ liệu đánh giá thành một kế hoạch khả thi để tái hòa nhập cộng đồng và tối ưu hóa chất lượng cuộc sống. Các câu hỏi cụ thể liên quan đến năng lực ra quyết định phức tạp, trở lại làm việc và lái xe cũng được giải quyết ở giai đoạn này. Nó cũng có thể tận dụng các cơ hội để thúc đẩy sự khỏe mạnh và điều chỉnh cảm xúc tích cực sau chấn thương. Các công cụ đánh giá được cá nhân hóa và đặc thù theo bệnh/khiếm khuyết, và thường được xem xét như một phần của đánh giá tâm lý thần kinh rộng hơn. Các yếu tố bao gồm:

• Tiên lượng về sự phục hồi lâu dài, ví dụ, mối tương quan của các bài kiểm tra tại giường (Nhật ký Định hướng [O-log], Nhật ký Nhận thức [Cog-Log]) và điểm số kết quả khuyết tật (Thước đo Mức độ Độc lập Chức năng [FIM], Thang đo Đánh giá Khuyết tật [DRS], Thang đo Kết quả Glasgow Mở rộng [GOS-E]) với đánh giá tâm lý thần kinh chính thức và hiệu suất chức năng sau đó
• Tiếp tục theo dõi sự phục hồi nhận thức và liên tục tinh chỉnh tiên lượng trong các lĩnh vực chức năng toàn thể và đặc thù theo miền nhận thức
• Đánh giá tâm lý tiêu chuẩn hóa. Chuyển đổi các thước đo đánh giá thành các kế hoạch hành động liên quan đến hòa nhập cộng đồng. Trong TBI, khả năng chỉ cần hoàn thành một bộ trắc nghiệm tâm lý thần kinh tiêu chuẩn hóa tương quan với điểm DRS và GOS-E sau 6 tháng kể từ khi bị chấn thương.
• Chất lượng cuộc sống liên quan đến sức khỏe để đánh giá tác động rộng hơn của khiếm khuyết đối với sức khỏe và sự khỏe mạnh trong bối cảnh tái hòa nhập cộng đồng
• Các thước đo kết quả do bệnh nhân báo cáo (PROMs) như một phương pháp tiếp cận lấy bệnh nhân làm trung tâm để đo lường kết quả, tính đến các giá trị cá nhân và văn hóa và hướng trị liệu đến các kết quả mong muốn
• Đánh giá môi trường của các lĩnh vực hoạt động và tham gia của ICF như một phần của đánh giá kết quả phục hồi chức năng, bao gồm đánh giá rộng về công nghệ, môi trường tự nhiên và xây dựng, mạng lưới hỗ trợ xã hội, thái độ xã hội và các dịch vụ, hệ thống và chính sách có sẵn
• Các di chứng cảm xúc và hành vi lâu dài của chấn thương, bao gồm chẩn đoán bệnh tâm lý và nguyên nhân của nó, đánh giá các yếu tố tâm lý tích cực và tiêu cực, đánh giá các sự kiện chấn thương theo bối cảnh làm trầm trọng thêm chấn thương tâm lý (ví dụ, chiến tranh); đánh giá cẩn thận bệnh đồng mắc sức khỏe tâm thần tiềm ẩn có thể phát triển cùng với khuyết tật tâm lý thần kinh chính (ví dụ, trầm cảm sau đột quỵ)
• Tiên lượng về quá trình chuyển tiếp và phục hồi cộng đồng với quỹ đạo phục hồi dự kiến, xác định sớm sự phục hồi bị đình trệ hoặc thoái lui (ví dụ, do các yếu tố bệnh nhân hoặc môi trường), giáo dục cho gia đình và người chăm sóc; xác định những người có nguy cơ rối loạn chức năng nhận thức tiến triển hoặc lâu dài
• Các khía cạnh pháp lý, bao gồm trở lại lái xe, trở lại làm việc và phục hồi chức năng nghề nghiệp, trở lại học tập, tiếp cận các nguồn hỗ trợ khuyết tật, đánh giá năng lực ra quyết định; thường được thực hiện tại các thời điểm sau chấn thương là 3 và 6 tháng trong bối cảnh TBI từ trung bình đến nặng. Tăng khả năng kiện tụng và các khiếm khuyết nhận thức và tâm lý giả vờ hoặc phóng đại trong bối cảnh yêu cầu bồi thường của người lao động hoặc khuyết tật. Đánh giá tâm lý thần kinh về sự nỗ lực và tham gia vào các bài kiểm tra như một khía cạnh bổ sung cho đánh giá cộng đồng.

Bảng 4.5: Đánh giá Cộng đồng – Kết quả, Chất lượng Cuộc sống và Nhận thức