Sổ tay Tai Mũi Họng – Phẫu thuật Đầu Cổ (2026). CHƯƠNG 7. UNG THƯ DA VÙNG ĐẦU, CỔ VÀ MẶT

Sổ tay Tai Mũi Họng – Phẫu thuật Đầu Cổ (Ấn bản 2026)
Handbook of Otolaryngology: Head and Neck Surgery, Third Edition
Chủ biên: David Goldenberg, Bradley J. Goldstein 
Dịch và Chú giải: THS.BS. LÊ ĐÌNH SÁNG
Xuất bản trực tuyến duy nhất trên các website yhoclamsang.net – sachyhoc.com bởi THƯ VIỆN MEDIPHARM.

CHƯƠNG 7. UNG THƯ DA VÙNG ĐẦU, CỔ VÀ MẶT

Skin Cancer of the Head, Neck, and Face
Karen Yeji Choi
Handbook of Otolaryngology: Head and Neck Surgery, Chapter 7, 398-434

7.0 CÁC BỆNH ÁC TÍNH Ở DA

7.0.1 DÀY SỪNG ÁNH SÁNG VÀ VIÊM MÔI Ánh Sáng

Tổng Quan Hoặc Bàn Luận Ngắn

Dày sừng ánh sáng (Actinic keratosis – AK) biểu hiện là các mảng màu hồng, nâu hoặc màu da (dạng phẳng) hoặc các sẩn/mảng mỏng (dạng gồ) trên các vùng cơ thể tiếp xúc với ánh nắng. Đôi khi, thầy thuốc dễ phát hiện chúng bằng cách sờ chạm hơn vì cảm giác thô ráp như giấy nhám. Dày sừng ánh sáng thường xuất hiện nhất ở mặt, cổ và mu bàn tay, nhưng chúng cũng có thể nằm ở bất kỳ vùng da nào bị tổn thương do ánh nắng. Dày sừng ánh sáng đại diện cho sự tăng sinh bất thường của các tế bào sừng (keratinocytes) giới hạn ở lớp thượng bì (epidermis) và có thể tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC). Một tình trạng riêng biệt gọi là viêm môi ánh sáng (Actinic cheilitis – AC) có cơ chế bệnh sinh tương tự như dày sừng ánh sáng. Viêm môi ánh sáng thường biểu hiện nhất ở môi dưới dưới dạng một vùng khô dai dẳng. Hồng ban (Erythema), các mảng tăng sừng (hyperkeratotic plaques) và loét (ulceration) có thể hiện diện trên các tổn thương viêm môi ánh sáng tiến triển hơn. Cả hai loại tổn thương này đều chỉ điểm cho tình trạng tổn thương mãn tính do ánh nắng mặt trời và là một yếu tố nguy cơ độc lập cho việc phát triển ung thư da trong tương lai.

Dịch Tễ Học

Tỷ lệ mắc mới (Incidence) của dày sừng ánh sáng và viêm môi ánh sáng thay đổi tùy theo sắc tố da, vị trí địa lý và mức độ tiếp xúc với ánh nắng mặt trời. Cả hai bệnh lý đều thường gặp nhất ở những người da sáng màu có tiền sử tiếp xúc với ánh nắng mặt trời mãn tính. Tỷ lệ hiện mắc (Prevalence) của dày sừng ánh sáng có thể lên tới 49% ở những người có tiền sử tiếp xúc nhiều với ánh nắng. Tương tự, các nghiên cứu ước tính tỷ lệ hiện mắc của viêm môi ánh sáng ở những người tiếp xúc nhiều với ánh nắng do nghề nghiệp dao động từ 10% đến 40%.

Dấu Hiệu Và Triệu Chứng

Dày sừng ánh sáng thường phát triển thành các tổn thương đơn độc hoặc nhiều tổn thương trên các vùng da tiếp xúc với ánh nắng, đặc biệt là da đầu bị hói, mặt, cổ, mặt lưng cẳng tay và bàn tay. Dày sừng ánh sáng thường không gây triệu chứng (asymptomatic), mặc dù chúng có thể gây cảm giác đau hoặc châm chích. Bác sĩ chẩn đoán dựa trên tiền sử tiếp xúc với ánh nắng và các dấu hiệu thăm khám lâm sàng. Dày sừng ánh sáng có nhiều biểu hiện lâm sàng, nhưng dạng “kinh điển” biểu hiện là sẩn hoặc mảng mỏng, thô ráp, có vảy, kích thước từ 1 đến 10 mm trên nền hồng ban. Đáng chú ý, mô tả “thô ráp” của chúng thường dễ cảm nhận bằng tay hơn là quan sát bằng mắt, nhấn mạnh sự cần thiết của ánh sáng tốt và việc sử dụng tay để cảm nhận xúc giác trong quá trình khám thực thể (physical exam). Vùng da lân cận các tổn thương dày sừng ánh sáng thường cho thấy các dấu hiệu của tổn thương mãn tính do ánh nắng như màu vàng hoặc nhợt nhạt, tăng sắc tố (hyperpigmentation) hoặc giãn mạch (telangiectasias).

Viêm môi ánh sáng thường biểu hiện là một tổn thương đơn độc gây khô dai dẳng, bong vảy (desquamation) và có kết cấu như “giấy nhám” ở môi dưới. Chúng cũng có thể xuất hiện dưới dạng các mảng trắng (bạch sản – leukoplakia). Các tổn thương viêm môi ánh sáng có thể tiến triển bao gồm loét, hồng ban và các mảng tăng sừng nếu bệnh nhân không được điều trị. Những tổn thương này có xu hướng xảy ra thường xuyên hơn ở môi dưới so với môi trên do sự gia tăng tiếp xúc với ánh nắng mặt trời.

Hình 7.1 (A/B) Mảng vảy thô ráp, màu hồng phù hợp với dày sừng ánh sáng (actinic keratosis); đôi khi bác sĩ đánh giá những tổn thương này tốt hơn khi sờ nắn. (C) Mảng loét có vảy, màu trắng (bạch sản – leukoplakia) phù hợp với viêm môi ánh sáng (actinic cheilitis). Nếu có bất kỳ sự thâm nhiễm cứng (induration) nào, bác sĩ cần sinh thiết để loại trừ ung thư biểu mô tế bào vảy (squamous cell carcinoma).

Chẩn Đoán Phân Biệt

Chẩn đoán phân biệt cho dày sừng ánh sáng bao gồm ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC), ung thư biểu mô tế bào đáy (Basal Cell Carcinoma – BCC) thể nông và dày sừng tiết bã (seborrheic keratosis).

Bệnh Học

Mục đích của việc khảo sát mô bệnh học là để xác nhận sự vắng mặt của các tế bào sừng không điển hình xâm lấn vào lớp trung bì (dermis) hoặc sự dị dạng tế bào sừng toàn bộ chiều dày thượng bì, những dấu hiệu chỉ điểm sự tiến triển thành ung thư biểu mô tế bào vảy (SCC). Các đặc điểm mô học phổ biến bao gồm: