Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành lâm sàng (2025). CHƯƠNG 24. ĐỘNG KINH

Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành (Dành cho Bác sĩ) lâm sàng (Ấn bản 2025)
Tác giả: Mullally, William J., MD (Chủ biên) – Nhà xuất Bản: Elsevier – Năm xuất bản: 2025
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng (Chủ biên) – Ts.Bs. Nguyễn Ngọc Hoà – Ts.Bs. Lê Nhật Huy – BSCKII. Trần Trung Kiên

CHƯƠNG 24. ĐỘNG KINH

Epilepsy
Tracey A. Milligan; Manisha G. Holmes
Practical Approach to the Neurological Patient, 24, 329-338

ĐỘNG KINH: TỔNG QUAN LÂM SÀNG

Chẩn đoán và điều trị các cơn co giật (seizures) và bệnh động kinh (epilepsy) là những nhiệm vụ thường gặp của người bác sĩ. Ước tính khoảng 1 trong 10 người sẽ trải qua một cơn co giật trong suốt cuộc đời. Bệnh động kinh, là khuynh hướng xuất hiện các cơn co giật không có yếu tố kích gợi (unprovoked seizures), là rối loạn thần kinh phổ biến thứ tư, ảnh hưởng đến 1 trong 26 người tại Hoa Kỳ và 65 triệu người trên toàn thế giới. Việc đánh giá một người bệnh đến khám vì cơn co giật bao gồm việc loại trừ các tình trạng bệnh lý nội khoa hoặc thần kinh tiềm ẩn, phân loại kiểu cơn co giật, và xác định xem người bệnh có mắc bệnh động kinh hay không. Điều trị đúng cách đòi hỏi phải chẩn đoán chính xác loại hình và hội chứng động kinh (epilepsy syndrome), cũng như sử dụng thuốc hiệu quả và không gây tác dụng bất lợi. Hầu hết người bệnh có thể đạt được kiểm soát cơn hoàn toàn bằng thuốc, nhưng nếu dùng thuốc không thành công, điều trị phẫu thuật (surgical treatment) bằng cách cắt bỏ hoặc sử dụng các thiết bị điều biến thần kinh có thể là một lựa chọn. Các tình huống đặc biệt trong chăm sóc người bệnh động kinh bao gồm trạng thái động kinh (status epilepticus), phụ nữ mắc bệnh động kinh (women with epilepsy – WWE), người cao tuổi và các vấn đề an toàn. Sự phát triển nhanh chóng của các phương pháp điều trị động kinh trong 20 năm qua đã mang lại nhiều lựa chọn với khả năng dung nạp tốt hơn, hiệu quả cải thiện hơn và giảm thiểu xâm lấn so với trước đây.

GIỚI THIỆU

Từ “epilepsy” (động kinh) bắt nguồn từ tiếng Hy Lạp epilepsia, có nghĩa là “chiếm đoạt hoặc tấn công”. Các cơn co giật và bệnh động kinh là những rối loạn phổ biến và đã được ghi nhận từ những bản ghi chép sớm nhất của loài người. Ban đầu, động kinh được tin là một căn bệnh tâm linh, và ghi chép chi tiết cổ nhất về động kinh có từ năm 2000 trước Công nguyên (TCN). Phải đến thế kỷ thứ 5 TCN, động kinh mới được mô tả là một bệnh lý của não bộ (như Hippocrates đã xác định trong tác phẩm “On the Sacred Disease”). Trong hầu hết các nền văn hóa, bệnh động kinh vẫn tiếp tục bị kỳ thị. Chỉ trong vài thập kỷ qua mới có những nỗ lực có tổ chức hơn nhằm chống lại sự kỳ thị, sự che giấu và phân biệt đối xử thường gắn liền với bệnh động kinh.

Động kinh là khuynh hướng tái phát các cơn co giật không có yếu tố kích gợi. Một cơn co giật (seizure) là sự phóng điện quá mức trong thời gian ngắn của hoạt động điện trong não, làm thay đổi hành vi một cách thoáng qua. Các tế bào thần kinh (nơ-ron) giao tiếp thông qua các tín hiệu hóa học và điện, hình thành nên các mạng lưới với các nơ-ron khác. Trong hầu hết các cơn co giật, một số lượng tương đối nhỏ các nơ-ron bất thường gây ra những thay đổi ở các nơ-ron lân cận hoặc các nơ-ron trong cùng mạng lưới. Trong cơn co giật, có sự huy động lôi kéo dần các nơ-ron khác trong mạng lưới, dẫn đến một mô hình đồng bộ hóa quá mức (hypersynchrony). Sự lan truyền bất thường này xảy ra do sự ức chế không đủ và/hoặc sự kích thích quá mức trong mạng lưới nơ-ron. Tình trạng đồng bộ hóa quá mức bất thường của nơ-ron này có thể là bẩm sinh hoặc có thể phát triển vào bất kỳ thời điểm nào trong cuộc đời.

Bệnh động kinh được định nghĩa là một rối loạn của não bộ đặc trưng bởi sự predispose (thiên hướng) lâu dài sinh ra các cơn động kinh và bởi các hậu quả về sinh học thần kinh, nhận thức, tâm lý và xã hội của tình trạng này. Định nghĩa này nhấn mạnh rằng bệnh động kinh không chỉ bao gồm sinh học thần kinh của các cơn co giật mà còn cả các bệnh lý đồng mắc về tâm lý – xã hội thần kinh liên quan. Định nghĩa gần đây nhất về bệnh động kinh yêu cầu sự xuất hiện của ít nhất một cơn động kinh (epileptic seizure). Sau một cơn co giật đơn độc, bệnh động kinh có thể được chẩn đoán nếu cơn đó không có yếu tố kích gợi (ví dụ: không liên quan đến thuốc, rượu, hạ natri máu hoặc bất thường về glucose) và người bệnh có nguy cơ tái phát cơn co giật không kích gợi khác cao hơn 60%. Động kinh được định nghĩa đầy đủ như sau:

Bệnh động kinh là một bệnh lý của não bộ được đặc trưng bởi bất kỳ tình trạng nào sau đây: (1) Ít nhất hai cơn co giật không có yếu tố kích gợi (hoặc phản xạ) xảy ra cách nhau > 24 giờ; (2) một cơn co giật không có yếu tố kích gợi (hoặc phản xạ) và xác suất xuất hiện thêm các cơn co giật tương tự như nguy cơ tái phát chung (ít nhất 60%) sau hai cơn co giật không kích gợi, xảy ra trong vòng 10 năm tiếp theo; (3) chẩn đoán xác định một hội chứng động kinh.