Sổ tay Nội tiết học Nội trú, Ấn bản thứ 2 (2025). Chương 6. TSH Bất thường không do các Nguyên nhân Phổ biến của Suy giáp Nguyên phát hoặc Nhiễm độc giáp

Sổ tay Nội tiết học Nội trú, Ấn bản thứ 2 (2025) – Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng
Handbook of Inpatient Endocrinology, 2nd edition
Tác giả: Rajesh K. Garg, James V. Hennessey, Jeffrey R. Garber. Nhà xuất bản: Springer, 2025

Chương 6: Các giá trị Hormone Kích thích Tuyến giáp (TSH) Bất thường không do các Nguyên nhân Phổ biến của Suy giáp Nguyên phát hoặc Nhiễm độc giáp

(Abnormal Thyroid Stimulating Hormone Values That are Not Due to Common Causes of Primary Hypothyroidism or Thyrotoxicosis)
Cherry Jiang, Zsu-Zsu Chen, và James V. Hennessey

Các nguyên nhân sinh lý gây biến đổi nồng độ TSH ở bệnh nhân không có triệu chứng

Nồng độ Hormone kích thích tuyến giáp (Thyroid stimulating hormone – TSH) có thể dao động tới 40-50% trong một ngày. Nồng độ thường thấp nhất vào cuối buổi chiều và cao nhất vào ban đêm. Giá trị TSH cũng có thể cao hơn vào mùa đông. Các khoảng tham chiếu bình thường cho giá trị TSH trong phòng thí nghiệm cũng được xác định dựa trên nơi 95% giá trị TSH rơi vào trong một quần thể tình nguyện viên khỏe mạnh, có chức năng tuyến giáp bình thường đã được sàng lọc cẩn thận. Điều này có nghĩa là 5% số người có chức năng tuyến giáp bình thường vẫn có thể có giá trị TSH được coi là bất thường. Ngoài ra, các khoảng tham chiếu bình thường này có thể khác nhau dựa trên quần thể tham chiếu được nghiên cứu (Hình 6.1).

Hình 6.1 – Các nguyên nhân gây bất thường nồng độ TSH huyết thanh không do rối loạn chức năng tuyến giáp nguyên phát.

Hình này minh họa trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến giáp bình thường. Hormone giải phóng thyrotropin (TRH) được tiết ra bởi vùng hạ đồi, có tác dụng kích thích tuyến yên tiết ra hormone kích thích tuyến giáp (TSH). TSH sau đó kích thích tuyến giáp, làm tăng sản xuất thyroxine (T4) và triiodothyronine (T3); hai hormone này quay ngược lại ức chế sự tiết TRH và TSH từ vùng hạ đồi và tuyến yên (cơ chế điều hòa ngược âm tính). Các nguyên nhân gây bất thường TSH được thảo luận trong chương này được phân nhóm thành: Những nguyên nhân gây tăng TSH, Những nguyên nhân gây giảm TSH, Những nguyên nhân gây dao động TSH

Tuổi tác có thể ảnh hưởng đến giá trị TSH với mức tăng ước tính 0.3 mIU/L cho mỗi 10 năm tăng tuổi sau 30-39 tuổi. Khoảng tham chiếu bình thường của TSH cũng có thể thay đổi dựa trên sắc tộc. Trong nghiên cứu quần thể tham chiếu NHANES III, người Mỹ gốc Phi tuổi từ 30-39 có giá trị TSH thấp nhất, trong khi người Mỹ gốc Mexico từ 80 tuổi trở lên có giá trị TSH cao nhất. Những người bị béo phì và có tuyến giáp bình thường có giá trị TSH cao hơn, và có tương quan thuận với chỉ số khối cơ thể (BMI). Giảm cân thường sẽ bình thường hóa TSH ở những cá nhân này. Phụ nữ mang thai có thể có TSH thấp hơn trong tam cá nguyệt đầu tiên do tác dụng kích thích tuyến giáp của hCG. Nồng độ TSH dần trở lại khoảng tham chiếu của người không mang thai trong tam cá nguyệt thứ hai và thứ ba.

Phát hiện các Isoform hoặc Nhiễu xét nghiệm dẫn đến giá trị TSH bất thường ở bệnh nhân có chức năng tuyến giáp bình thường

Các vấn đề trong việc phát hiện nồng độ TSH bằng xét nghiệm có thể dẫn đến các giá trị bất thường ở một bệnh nhân có chức năng tuyến giáp bình thường. Một số isoform TSH (TSH isoforms) có thể được biểu hiện ở người nhưng không có hoạt tính sinh học. Một số xét nghiệm trong phòng thí nghiệm có thể phát hiện các isoform này, dẫn đến báo cáo các giá trị TSH bất thường mà thực tế không tương quan với rối loạn chức năng trục dưới đồi-tuyến yên-tuyến giáp. Các kháng thể cũng có thể gây nhiễu các xét nghiệm miễn dịch (immunoassays) được sử dụng để phát hiện nồng độ TSH. Bệnh nhân có kháng thể dị loại (heterophile antibodies – HAb) cao có thể có nồng độ TSH tăng giả tạo. Các nhà sản xuất đã cải tiến các xét nghiệm của họ để khắc phục vấn đề này, nhưng một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân vẫn có thể có hiệu giá đủ cao để gây nhiễu. Các kháng thể dị loại phổ biến nhất ở người là những kháng thể nhắm vào các kháng nguyên động vật, đặc biệt là kháng thể người kháng chuột (human anti-mouse antibodies – HAMA). Các kháng thể người nhắm vào kháng nguyên của người, chẳng hạn như yếu tố dạng thấp (rheumatoid factor), cũng có thể gây nhiễu. Cần nghi ngờ khi bệnh nhân có biểu hiện lâm sàng không phù hợp với các giá trị xét nghiệm của họ. Những người có nguy cơ cao phát triển các kháng thể này là những người đã tiêm vắc-xin gần đây, truyền máu, và điều trị bằng kháng thể đơn dòng, bác sĩ thú y, và những người có công việc đòi hỏi tiếp xúc thường xuyên với động vật. Nếu có nghi ngờ về kháng thể dị loại, TSH có thể được đo bằng xét nghiệm của một nhà sản xuất khác.

Sự hiện diện của tự kháng thể TSH (TSH autoantibodies) có thể tạo ra các phức hợp TSH-immunoglobulin G (IgG) (“macro-TSH”) cũng gây nhiễu các xét nghiệm miễn dịch TSH. Điều này có thể dẫn đến giá trị TSH tăng hoặc giảm giả tạo. Các tự kháng thể này có hoạt tính miễn dịch, gây ra các giá trị xét nghiệm sai lầm, nhưng không có hoạt tính sinh học và do đó không gây rối loạn chức năng trục tuyến yên-tuyến giáp. Có sẵn các bộ kit để loại bỏ các phức hợp IgG này trước khi xử lý mẫu huyết thanh.

Kháng thể kháng ruthenium (Anti-ruthenium antibodies) cũng có thể gây nhiễu trong các xét nghiệm miễn dịch TSH. Ruthenium là một kim loại được sử dụng trong trang sức và các tiếp điểm điện. Sự hiện diện của các kháng thể này có thể dẫn đến giá trị TSH tăng hoặc giảm giả tạo.