Khí máu và các Xét nghiệm trong Hồi sức Cấp cứu, Ấn bản thứ 3
(Blood Gases and Critical Care Testing, Third Edition)
Tác giả: Toffaletti, John G., PhD – Nhà xuất bản Elsevier – Biên dịch: Ths.Bs Lê Đình Sáng

Chương 5: Sinh lý và đánh giá lâm sàng về canxi

Calcium physiology and clinical evaluation
John G. Toffaletti, PhD; Craig R. Rackley, MD
Blood Gases and Critical Care Testing, Chapter 5, 85-109

Giới thiệu và lịch sử

Năm 1883, Sydney Ringer đã chỉ ra rằng canxi là yếu tố cần thiết cho sự co bóp của cơ tim. Năm 1934, Franklin McLean và Baird Hastings đã công bố một báo cáo trên Tạp chí Hóa học Sinh học cho thấy nồng độ canxi ion hóa tỷ lệ thuận với biên độ co bóp của tim ếch, trong khi canxi liên kết với protein và citrate không có tác dụng. Sau nhiều nỗ lực phát triển phương pháp cải tiến, các điện cực chọn lọc ion đáng tin cậy để đo canxi ion hóa cuối cùng đã được phát triển và hiện đã có sẵn.

Các chất điện giải canxi, magie và phốt phát có nhiều vai trò trong cấu trúc và chức năng của xương, chức năng của màng tế bào, và sự kích hoạt của nhiều enzyme liên quan đến điều hòa di truyền, co cơ và sử dụng năng lượng. Hormone tuyến cận giáp, vitamin D và calcitonin điều chỉnh sự hấp thụ, phân phối và bài tiết các ion này trong ruột, thận, xương và các mô mềm.

Ngoài việc chẩn đoán rối loạn chức năng tuyến cận giáp và tăng canxi máu do bệnh ác tính, vai trò của các phép đo canxi trong các xét nghiệm chẩn đoán chỉ ở mức độ quan tâm vừa phải trong suốt những năm 1970. Trong 40 năm qua, một vai trò nổi bật đã phát triển cho việc theo dõi nồng độ canxi trong một số cuộc phẫu thuật và ở những bệnh nhân nặng.

Hầu hết các rối loạn canxi đều liên quan đến những điều sau đây, mà các phép đo canxi là hữu ích nhất:

• Thiếu hụt, hoặc khiếm khuyết trong chuyển hóa tuyến cận giáp hoặc vitamin D
• Bệnh ác tính, đặc biệt là với tăng canxi máu
• Bệnh thận
• Thiếu magie
• Đánh giá bệnh nhân trong tình trạng nguy kịch, chẳng hạn như nhiễm trùng huyết
• Đánh giá trẻ sơ sinh bị hạ canxi máu chưa được giải quyết
• Sử dụng quá nhiều citrate, canxi, hoặc nước muối

Ngoài ra, việc hiểu rõ sự điều hòa canxi và các chất điện giải khác bởi hormone tuyến cận giáp (PTH), vitamin D và calcitonin là hữu ích trong chẩn đoán phân biệt nhiều rối loạn canxi.

Một điểm quan trọng nhất cần lưu ý là việc điều chỉnh hạ canxi máu không phải lúc nào cũng cần thiết hoặc được đảm bảo. Nồng độ canxi huyết tương bất thường thường là một dấu hiệu cho thấy mức độ nghiêm trọng của bệnh và tự khỏi khi quá trình bệnh chính được giải quyết. Hơn nữa, nồng độ canxi ion hóa thấp có thể có tác dụng bảo vệ, do đó việc điều chỉnh thực sự có thể gây hại.

Sinh lý canxi

Khoảng 99% canxi cơ thể nằm trong bộ xương, trong đó một tỷ lệ nhỏ có thể trao đổi tự do với canxi ngoại bào. Mặc dù chỉ có 1% canxi trong cơ thể có mặt trong không gian ngoại bào và nội bào, sự trao đổi và cân bằng của các ion canxi là cực kỳ quan trọng trong các không gian này. Nồng độ canxi trong huyết tương được điều hòa chặt chẽ, với các ion canxi đóng một vai trò quan trọng trong việc truyền xung thần kinh, co cơ, đông máu, bài tiết hormone và kết dính giữa các tế bào.

Cân bằng canxi tổng thể được điều hòa bởi các hoạt động phối hợp của sự hấp thụ canxi ở ruột, tái hấp thu ở thận và trao đổi từ xương. Tất cả các quá trình này được kiểm soát bởi các hormone là một phần của cơ chế phức tạp điều chỉnh cả canxi toàn thân và ngoại bào.