Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, Ấn bản thứ 7 (2026). Chương 15. Chấn thương Nặng

Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, ấn bản thứ 7 (2026)
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 7th Edition
Biên tập viên chính: Clive R. G. Quick, Suzanne Biers, Tan Arulampalam, Philip J. Deakin
Dịch & Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng – (C) 2026 Elsevier

Chương 15. Chấn thương Nặng

Major trauma
Clive R.G. Quick, MBBS(London), FDS, FRCS(England), MS(London), MA(Cantab); Suzanne M. Biers, BSc, MBBS, MD, FRCS; Tan H.A. Arulampalam, MBBS, MD, FRCS
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 15, 235-272

Dịch tễ học chấn thương

Chấn thương là một trong những nguyên nhân chính gây tử vong và tàn tật trên thế giới. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) định nghĩa chấn thương là ‘Tổn thương thể chất xảy ra khi cơ thể con người chịu tác động của các mức năng lượng vượt quá ngưỡng chịu đựng sinh lý và mô’. Chấn thương bao gồm một loạt các nguồn năng lượng, cơ chế và hoàn cảnh gây ra (Hình 15.1). Nhiều yếu tố cũng ảnh hưởng đến mức độ phơi nhiễm và khả năng chịu đựng của người bệnh (patient) đối với việc truyền năng lượng. Chúng bao gồm các biến số về thể chất, di truyền, sinh lý, môi trường, hành vi, văn hóa và xã hội. Về hậu quả, cũng có một phổ mức độ nặng khác nhau, từ chấn thương nhẹ tự giới hạn, chấn thương nặng thay đổi cuộc sống cho đến chấn thương nặng (major trauma) phức tạp, đe dọa tính mạng (Hình 15.2). Do đó, việc khái niệm hóa và định lượng dịch tễ học chấn thương có thể là một thách thức. Một cách tiếp cận hữu ích là coi chấn thương giống như bất kỳ quá trình bệnh lý nào khác, với sinh lý bệnh là kết quả của sự tương tác giữa vật chủ (tức là người bệnh), tác nhân gây hại (ví dụ: năng lượng) và môi trường văn hóa xã hội và thể chất. Áp dụng mô hình ‘vật chủ/tác nhân/môi trường’ và xem chấn thương như một bệnh lý do năng lượng gây ra cho phép áp dụng cách tiếp cận y tế công cộng để phòng ngừa và kiểm soát chấn thương. Ma trận Haddon (Hộp 15.1) liên hệ mô hình vật chủ/tác nhân/môi trường với các sự kiện trước, trong và sau khi chấn thương xảy ra. Nó minh họa cách các yếu tố liên quan đến người bệnh hoặc nạn nhân, việc truyền năng lượng và môi trường văn hóa xã hội hoặc thể chất có thể được xác định cho bất kỳ vấn đề chấn thương cụ thể nào trong các giai đoạn trước sự kiện, trong sự kiện và sau sự kiện. Hiểu các yếu tố này cho phép chúng trở thành mục tiêu để phòng ngừa nguyên phát (tức là trước sự kiện) hoặc thứ phát (tức là trong sự kiện) theo cách tương tự như đối với bất kỳ quá trình bệnh lý nào khác. Tại Vương quốc Anh, các nguyên nhân phổ biến nhất gây ra chấn thương nghiêm trọng là chấn thương liên quan đến giao thông đường bộ (thường liên quan đến người bệnh trẻ tuổi) và té ngã (thường liên quan đến người bệnh lớn tuổi). Ma trận Haddon (Hộp 15.1) minh họa cách tiếp cận phòng ngừa ở các nhóm này có thể rất khác nhau.

Hình 15.1 Sơ đồ minh họa phân loại chấn thương theo các nguồn năng lượng, cơ chế chấn thương và hoàn cảnh. Truyền năng lượng động học, va chạm xe và hành hung là những nguyên nhân chấn thương chủ yếu trên toàn thế giới.

Hình 15.2 Kim tự tháp hoặc tảng băng chìm chấn thương – minh họa phổ mức độ nặng của chấn thương.

Mức độ nặng của chấn thương thường được xác định bằng các hệ thống tính điểm giải phẫu. Hệ thống được sử dụng rộng rãi nhất là Thang điểm Mức độ nặng Chấn thương (Injury Severity Score – ISS). ISS dựa trên giải phẫu và được tính toán hồi cứu, sau khi đã biết tất cả các chấn thương. Áp dụng phương pháp ISS cho ra điểm số từ 1 đến 75 – với điểm số cao hơn liên quan đến tăng tỷ lệ tử vong và bệnh tật. Theo quy ước, chấn thương nghiêm trọng được định nghĩa là điểm ISS từ 9 đến 15 và chấn thương nặng (major trauma) được định nghĩa là ISS > 15. Dựa trên ISS thực tế, tỷ lệ mắc chấn thương nghiêm trọng và chấn thương nặng ở Vương quốc Anh là từ 15 đến 30 người bệnh trên 100.000 dân mỗi năm. Tính chất nhạy cảm về thời gian của chấn thương và kiến thức hạn chế về mức độ chấn thương trong đánh giá ban đầu có nghĩa là các dịch vụ cấp cứu và bệnh viện tiếp nhận chấn thương phải có khả năng đánh giá, phân loại, vận chuyển và điều trị nhanh chóng một số lượng người bệnh lớn hơn nhiều so với số lượng thực tế bị thương nghiêm trọng để đảm bảo chăm sóc hiệu quả cho những người bị thương nặng nhất, như được minh họa trong kim tự tháp chấn thương.