Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, Ấn bản thứ 7 (2026). Chương 16. Các chấn thương Đầu và Hàm mặt

Ngoại khoa Căn bản: Vấn đề, Chẩn đoán và Quản lý, ấn bản thứ 7 (2026)
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 7th Edition
Biên tập viên chính: Clive R. G. Quick, Suzanne Biers, Tan Arulampalam, Philip J. Deakin
Dịch & Chú giải: Ths.Bs. Lê Đình Sáng – (C) 2026 Elsevier

Chương 16. Các chấn thương đầu và hàm mặt

Head and maxillofacial injuries
Clive R.G. Quick, MBBS(London), FDS, FRCS(England), MS(London), MA(Cantab); Suzanne M. Biers, BSc, MBBS, MD, FRCS; Tan H.A. Arulampalam, MBBS, MD, FRCS
Essential Surgery: Problems, Diagnosis and Management, 16, 273-288

Giới thiệu

Chấn thương đầu cùng với chấn thương sọ não (TBI) là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn thế giới, với ước tính 69 triệu người bị TBI mỗi năm. Ở trẻ nhỏ và người lớn tuổi, té ngã là nguyên nhân tử vong phổ biến, trong khi tai nạn giao thông đường bộ (RTCs) là nguyên nhân tử vong chính ở thanh thiếu niên và người trưởng thành trẻ tuổi; điều này đúng ở phần lớn các nơi trên thế giới, mặc dù các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình có thể có số ca TBI cao gấp ba lần so với dân số của họ. Nam Mỹ và Châu Phi cận Sahara có tỷ lệ TBI liên quan đến bạo lực cao nhất.

Chấn thương đầu gây ra khoảng 3500 ca tử vong mỗi năm tại Vương quốc Anh, chiếm khoảng 0,6% tổng số ca tử vong. Ngay cả ở những người sống sót, cũng có thể có những di chứng nặng nề với chi phí xã hội và kinh tế khổng lồ. Các ảnh hưởng lâu dài của bạo lực gia đình chắc chắn chưa được ghi nhận đầy đủ. Chấn thương đầu là lý do rất phổ biến khiến người bệnh (Patient) đến các khoa cấp cứu, với 431.000 lượt đến tại Vương quốc Anh vào năm 2017 (Hình 16.1). Sử dụng Thang điểm hôn mê Glasgow (GCS, Bảng 16.1) làm chỉ số lâm sàng về mức độ nặng, 90% được phân loại là nhẹ (điểm 13-15); 5% là trung bình (điểm 9-12); và 5% là nặng (điểm 3-8). Cải thiện chăm sóc người bệnh chấn thương đầu phụ thuộc vào việc phân loại nhanh chóng, hồi sức thích hợp, tiếp cận nhanh chóng với chụp cắt lớp vi tính (CT), chuyển tuyến an toàn và nhanh chóng đến các đơn vị phẫu thuật thần kinh nếu cần, và sự sẵn có của chăm sóc chuyên khoa hồi sức tích cực và phẫu thuật thần kinh. Ít hơn một nửa số người bệnh chấn thương đầu đến khoa cấp cứu cần nhập viện hoặc chụp CT và chỉ một tỷ lệ nhỏ cần thăm dò và chăm sóc phẫu thuật thần kinh chuyên sâu. Nhiều thuật toán phân loại khác nhau đã được đưa ra để tinh giản quy trình này, đáng chú ý là hướng dẫn của Viện Quốc gia về Sức khỏe và Chất lượng Điều trị (NICE) của Vương quốc Anh về ‘Chấn thương đầu: đánh giá và xử trí’ NG232 (tóm tắt trong Hộp 16.4). Trọng tâm chính là phát hiện các tổn thương não và tổn thương cột sống cổ (Hộp 16.1) quan trọng về mặt lâm sàng, đồng thời tránh nhập viện cho những người có nguy cơ di chứng thấp.

Sinh lý bệnh của chấn thương sọ não

Sinh lý bệnh của TBI được chia thành tổn thương nguyên phát (primary injury) phát sinh từ chấn thương ban đầu và tổn thương não thứ phát (secondary brain injury) phát triển sau đó. Điều trị không thể đảo ngược tổn thương não nguyên phát mà nhằm mục đích giảm thiểu các di chứng bất lợi.

Ở cấp độ tế bào, tổn thương não nguyên phát được định nghĩa bởi ảnh hưởng của các lực cơ học trực tiếp tại thời điểm chấn thương. Chúng phá vỡ khung xương tế bào thần kinh và có thể dẫn đến tổn thương sợi trục không thể hồi phục chỉ trong vài giờ.

Chấn thương đầu gây biến dạng và tổn thương mô thần kinh; chảy máu liên quan dẫn đến thiếu máu cục bộ và chết tế bào nhiều hơn, làm tăng phù não, gây tăng áp lực nội sọ (ICP) đến mức có thể làm tổn hại đáng kể tưới máu não.