Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành lâm sàng (2025). CHƯƠNG 22. RỐI LOẠN THẦN KINH THỰC VẬT

Tiếp cận Bệnh nhân thần kinh – Hướng dẫn thực hành (Dành cho Bác sĩ) lâm sàng (Ấn bản 2025)
Tác giả: Mullally, William J., MD (Chủ biên) – Nhà xuất Bản: Elsevier – Năm xuất bản: 2025
Biên dịch: Ths.Bs. Lê Đình Sáng (Chủ biên) – Ts.Bs. Nguyễn Ngọc Hoà – Ts.Bs. Lê Nhật Huy – BSCKII. Trần Trung Kiên

CHƯƠNG 22. RỐI LOẠN THẦN KINH THỰC VẬT

Autonomic Disorders
Peter Novak; Sadie P. Marciano; Alexandra Knief
Practical Approach to the Neurological Patient, 22, 291-315

NHẬN XÉT VỀ GIẢI PHẪU VÀ SINH LÝ

Vai trò chính của hệ thần kinh thực vật (ANS) là duy trì sự cân bằng nội môi bằng cách điều hòa và tích hợp hoạt động của hầu hết các cơ quan. ANS được chia thành hệ thống thần kinh thực vật trung ương, còn gọi là mạng lưới thần kinh thực vật trung ương (central autonomic network – CAN) hay hệ thống tiền hạch, và hệ thống ngoại vi hay hậu hạch, bao gồm các hệ giao cảm, phó giao cảm và hệ thần kinh ruột. ANS điều hòa các cơ quan nội tạng và kiểm soát nhịp tim, huyết áp, bài tiết mồ hôi, tiêu hóa, hô hấp, phản xạ đồng tử, tiểu tiện và kích thích tình dục.

ANS có ba nhánh chính: hệ thần kinh giao cảm, hệ thần kinh phó giao cảm và hệ thần kinh ruột. Hệ giao cảm và phó giao cảm có các tác động đối lập nhau (Bảng 22.1). Hệ giao cảm là hệ thống “chiến đấu hay bỏ chạy” (fight or flight), trong khi hệ phó giao cảm là hệ thống “nghỉ ngơi và tiêu hóa” (rest and digest). Hệ thần kinh ruột kiểm soát các chức năng của ruột, và mặc dù nó hoạt động tương đối tự chủ, nó vẫn có nhiều kết nối với hệ thần kinh trung ương.

Các sợi thần kinh thực vật là các sợi Aδ nhỏ, myelin hóa mỏng và các sợi C không myelin hóa. Các sợi giao cảm tiền hạch bắt nguồn từ nhân trung gian bên của tủy sống ở mức T1-L2. Các sợi này tạo synap tại các hạch giao cảm, từ đó gửi các sợi hậu hạch (sau synap) đến các cơ quan tác động. Các sợi phó giao cảm tiền hạch bắt nguồn từ các nhân sọ và phần tủy cùng của cột sống.

CAN được cấu thành từ các cấu trúc phân tán khắp hệ thần kinh trung ương. Các cấu trúc của CAN bao gồm thùy đảo, hồi đai, hạch hạnh nhân, vùng dưới đồi, đồi thị, các nhân thân não và hành não bụng bên. Các trung tâm tích hợp bao gồm các tế bào thần kinh (nơ-ron) có chức năng thực vật và phi thực vật. Ví dụ, nhân quanh não thất của vùng dưới đồi tích hợp các chức năng thực vật với sự cân bằng năng lượng.

CAN kiểm soát các chức năng thực vật đồng thời điều biến một số chức năng khác, bao gồm các phản ứng về cảm xúc, sự chú ý, hành vi, nội tiết, hô hấp, tiền đình, tình dục và đau. CAN được kết nối với tất cả các cơ quan thông qua sự chi phối của các dây thần kinh phó giao cảm và giao cảm. Nhiều trung tâm CAN được xác định bởi chức năng của chúng hơn là bởi các mốc giải phẫu hoặc mô học riêng biệt. Ví dụ, cấu tạo lưới trong thân não là một mạng lưới phức tạp của các nhân tích hợp và phối hợp nhiều hệ thống não bộ quan trọng mà không có ranh giới nhân rõ ràng. Hầu hết các cấu trúc của CAN được kết nối qua lại hai bên, và thường cần một tổn thương hai bên để tạo ra một hiệu ứng rõ ràng và kéo dài.

Bảng 22.1 Các Chức năng Thần kinh Thực vật Chính