Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). CHƯƠNG 38. TĂNG SẢN TUYẾN THƯỢNG THẬN BẨM SINH

Hỏi & Đáp Nội tiết học lâm sàng, Ấn bản thứ 8 (2026). Endocrine Secrets Eighth Edition. 
Copyright © 2026 by Elsevier Inc. Chủ biên: Michael T. McDermott. DỊCH VÀ CHÚ GIẢI: BS LÊ ĐÌNH SÁNG
Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến trên các website yhoclamsang.net & sachyhoc.com của Thư viện Medipharm vì mục đích lan toả tri thức, hoàn toàn phi lợi nhuận.

CHƯƠNG 38. TĂNG SẢN TUYẾN THƯỢNG THẬN BẨM SINH

Congenital Adrenal Hyperplasia
Cassandra M. Godar; Nicole Odette Vietor; Robert A. Vigersky
Endocrine Secrets, Chapter 38, 367-379

1. Định Nghĩa Tăng Sản Tuyến Thượng Thận Bẩm Sinh

Tăng sản tuyến thượng thận bẩm sinh (Congenital adrenal hyperplasia – CAH) là một nhóm các rối loạn di truyền lặn trên nhiễm sắc thể thường (autosomal recessive genetic disorders) của tuyến thượng thận. Nhóm bệnh lý này gây ra các khiếm khuyết khác nhau trong con đường sinh tổng hợp steroid (steroidogenesis pathways) để tạo ra cortisol, aldosterone và các androgen tuyến thượng thận. CAH dẫn đến tình trạng tăng nồng độ hoóc-môn hướng vỏ tuyến thượng thận ACTH (corticotropin) và gây thiếu hụt một phần hoặc hoàn toàn các hoóc-môn tuyến thượng thận, biểu hiện qua các kiểu hình (phenotype) đa dạng tùy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của đột biến gen nền tảng.

2. Bệnh Tăng Sản Tuyến Thượng Thận Bẩm Sinh Có Phổ Biến Không?

Thể lâm sàng phổ biến nhất của bệnh CAH là thiếu hụt enzym 21-hydroxylase (21-hydroxylase deficiency), với tỷ lệ mắc dao động từ 1/14.000 đến 1/18.000 trẻ sinh ra sống. Tỷ lệ hiện mắc của rối loạn này thay đổi đáng kể giữa các nhóm dân tộc khác nhau và đạt mức cao nhất ở quần thể người Do Thái Ashkenazi tại khu vực Đông Âu. Thể không cổ điển (nonclassical form) của tình trạng thiếu hụt enzym 21-hydroxylase xuất hiện ở khoảng 0,2% dân số người da trắng nói chung nhưng lại phổ biến hơn (1 – 2%) ở người Do Thái Ashkenazi. Do tỷ lệ mắc bệnh cao, quy trình sàng lọc sơ sinh (newborn screening) đối với bệnh CAH hiện đang được thực hiện thường quy ở hầu hết các quốc gia.

3. Con Đường Sinh Tổng Hợp Steroid Bình Thường Ở Vỏ Tuyến Thượng Thận Diễn Ra Như Thế Nào?

Quá trình tổng hợp cortisol từ cholesterol tại vỏ tuyến thượng thận cần sự tham gia của sáu enzym:

1. Protein điều hòa sinh tổng hợp steroid cấp tính (steroidogenic acute regulatory protein – StAR) đảm nhiệm vai trò vận chuyển cholesterol đến ty thể. Đây là bước giới hạn tốc độ (rate-limiting step) trong toàn bộ quá trình sinh tổng hợp steroid.
2. Enzym cắt chuỗi nhánh P450 (P450 side-chain cleavage enzyme – CYP11A1) chịu trách nhiệm cắt chuỗi nhánh cholesterol để tạo thành progesterone.
3. Enzym 3β-hydroxysteroid dehydrogenase chuyển đổi các steroid delta-5 (pregnenolone, 17-hydroxypregnenolone, DHEA) thành các steroid delta-4 (progesterone, 17-hydroxyprogesterone [17-OHP], androstenedione).
4. Ba enzym hydroxylase bao gồm CYP17A1 (17α-hydroxylase), CYP21A1 (21-hydroxylase) và CYP11B1 (11β-hydroxylase) thực hiện chức năng chuyển đổi các tiền chất đặc hiệu thành các steroid trong con đường tạo ra cortisol. Việc nắm vững con đường này (Hình 38.1) là cực kỳ quan trọng để nhận biết và dự đoán hệ quả của từng loại khiếm khuyết enzym.

4. Giải Thích Cơ Chế Hình Thành Tình Trạng Tăng Sản Tuyến Thượng Thận