Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 63. VIÊM MÀNG NÃO VÀ VIÊM NÃO TỦY

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: THS.BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 63. VIÊM MÀNG NÃO VÀ VIÊM NÃO TỦY

Meningitis and encephalomyelitis
Michel Toledano; Nicholas WS Davies
Oh’s Intensive Care Manual, 63, 761-771

GIỚI THIỆU

Có thể phân loại tình trạng nhiễm trùng các cấu trúc nội sọ (cranial contents) thành nhóm bệnh lý ảnh hưởng đến màng não (meninges) bao gồm viêm màng não (meningitis) và tụ mủ (empyema), cùng nhóm bệnh lý tác động lên nhu mô não (brain parenchyma) bao gồm viêm não (encephalitis) và áp xe (abscess). Khi tổn thương lan đến tủy sống (spinal cord), bệnh lý này được gọi là viêm tủy (myelitis). Các dạng nhiễm trùng mạn tính, tiến triển âm ỉ hoặc hiếm gặp nằm ngoài phạm vi của chương này. Nội dung dưới đây sẽ tập trung vào nguyên nhân cấp tính do vi khuẩn và virus gây viêm màng não, viêm não tủy (encephalomyelitis) cũng như áp xe/tụ mủ ở người trưởng thành.

Câu hỏi chẩn đoán mấu chốt cần đặt ra đối với bất kỳ người bệnh nào mắc nhiễm trùng thần kinh (neurological infection) là xác định tại sao cá thể này, ở địa điểm này, lại mắc căn bệnh này vào thời điểm này.

Tất cả người bệnh có triệu chứng hoặc dấu hiệu lâm sàng gợi ý viêm màng não hoặc viêm não đều cần xét nghiệm ngay lập tức virus gây suy giảm miễn dịch ở người (human immunodeficiency virus – HIV).

CÁC ĐỊNH NGHĨA

• Viêm màng não (Meningitis): là tình trạng viêm màng não và khoang dưới nhện (subarachnoid space), thường do nguyên nhân nhiễm trùng. Tác nhân gây bệnh có thể là virus, vi khuẩn, nấm hoặc động vật nguyên sinh. Phản ứng viêm màng não cũng có thể do xuất huyết dưới nhện (subarachnoid haemorrhage), sau tiêm vaccine hoặc là biểu hiện của các bệnh lý đa cơ quan khác như lupus ban đỏ hệ thống (systemic lupus erythematosus), bệnh sarcoid (sarcoidosis), u lympho (lymphoma) hay vi di căn màng não (meningeal micrometastases) từ ung thư biểu mô lan tỏa (disseminated carcinoma).
• Viêm màng não vô khuẩn (Aseptic meningitis): là thuật ngữ chung chỉ các trường hợp viêm màng não không thể phân lập được vi khuẩn từ dịch não tủy (cerebrospinal fluid – CSF). Các chẩn đoán phân biệt bao gồm: (1) viêm màng não do virus, (2) viêm màng não do vi khuẩn đã điều trị một phần, (3) viêm màng não do lao (tuberculosis meningitis), (4) viêm màng não do nấm, (5) u lympho, (6) bệnh sarcoid, (7) viêm màng não do thuốc và (8) các bệnh lý mạch máu collagen (collagen vascular diseases) khác. Virus là nguyên nhân phổ biến nhất gây viêm màng não vô khuẩn.
• Viêm não (Encephalitis): là tình trạng viêm nhu mô não do nhiễm trùng hoặc qua trung gian miễn dịch (immune-mediated processes). Người bệnh có thể có tiền sử xuất hiện các triệu chứng thần kinh khu trú, bao gồm co giật (seizures) từ trước, kèm theo rối loạn nhận thức hoặc hành vi.
• Viêm màng não do lao (Tuberculous meningitis): gây viêm màng não tăng bạch cầu lympho bán cấp (subacute lymphocytic meningitis). Bệnh thường khởi phát bằng giai đoạn tiền triệu không đặc hiệu với các triệu chứng như đau đầu, nôn mửa và sốt.
• Tụ mủ dưới màng cứng (Subdural empyema): là quá trình sinh mủ trong khoang giữa màng mềm (pia mater) và màng cứng (dura mater).
• Áp xe não (Brain abscess): là ổ tụ mủ hình thành bên trong mô não.

VIÊM MÀNG NÃO DO VI KHUẨN

Viêm màng não do vi khuẩn là phản ứng viêm đối với tình trạng nhiễm trùng tại màng não mềm (leptomeninges) và khoang dưới nhện. Bệnh đặc trưng bởi hội chứng lâm sàng gồm sốt, đau đầu, cứng gáy (neck stiffness) và tăng bạch cầu dịch não tủy (CSF pleocytosis). Mặc dù đã có các biện pháp điều trị bằng kháng sinh, nhiều người bệnh vẫn phải đối mặt với tỷ lệ bệnh tật và tử vong đáng kể.