Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 101. NGỘ ĐỘC VÀ NHIỄM ĐỘC THUỐC

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: THS.BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 101. NGỘ ĐỘC VÀ NHIỄM ĐỘC THUỐC

Poisoning and drug intoxication
Tamishta Hensman; Brendan R. Murfin; Nicholas A. Barrett

Oh’s Intensive Care Manual, 101, 1129-1141

Ngộ độc cấp tính (acute poisoning) vẫn là một tình trạng cấp cứu y khoa phổ biến. Bệnh viện thường phải tiếp nhận khoảng 14% số người bệnh ngộ độc vào đơn vị chăm sóc tích cực. Trong phần lớn các trường hợp, ngộ độc xảy ra ngoài ý muốn và liên quan đến nhiều tác nhân cùng lúc. Tỷ lệ tử vong tại bệnh viện khá thấp (< 0,5%) nhưng tăng lên đáng kể ở những trường hợp phơi nhiễm có chủ đích. Các y bác sĩ có sẵn một số thuốc giải độc đặc hiệu (specific antidotes) cho một nhóm nhỏ các chất độc và thuốc; tuy nhiên, trong hầu hết các trường hợp nhiễm độc, chăm sóc hỗ trợ (supportive care) vẫn là chiến lược quản lý chính, giúp cơ thể có thời gian để chuyển hóa và đào thải chất độc.

Độc chất học lâm sàng (clinical toxicology) phần lớn vẫn là một chuyên ngành dựa trên kinh nghiệm thực tiễn; do đó, các chuyên gia xây dựng nhiều khuyến cáo dựa trên các báo cáo ca bệnh nhỏ lẻ hoặc dựa vào các nguyên lý dược lý học thay vì các nghiên cứu lâm sàng có đối chứng. Các khu vực có sự khác biệt đáng kể về phác đồ và hướng dẫn lâm sàng, vì vậy việc tham vấn với các chuyên gia độc chất học tại địa phương luôn đóng vai trò then chốt trong công tác quản lý tại môi trường chăm sóc tích cực. Các nguồn tài liệu tham khảo quan trọng khác bao gồm các tuyên bố lập trường do nhóm công tác về các phương pháp thải trừ ngoài cơ thể trong ngộ độc (extracorporeal treatments in poisoning workgroup – EXTRIP) công bố, cùng với các hướng dẫn do Dịch vụ Thông tin Độc chất Quốc gia Vương quốc Anh (TOXBASE) và Hướng dẫn Điều trị (Therapeutic Guidelines) ban hành.

NGUYÊN TẮC CHUNG

Nền tảng trong việc quản lý người bệnh ngộ độc là hồi sinh tim phổi (resuscitation), chăm sóc hỗ trợ và theo dõi sát sao. Việc đánh giá nguy cơ (risk assessment) vô cùng quan trọng để bác sĩ có thể dự đoán các biến chứng có khả năng phát sinh và quyết định mức độ can thiệp cần thiết. Bác sĩ có thể chỉ định các biện pháp nhằm giảm hấp thu hoặc tăng thải trừ cùng với các thuốc giải độc đặc hiệu trong một số trường hợp nhất định. Trong các tình huống cấp tính hơn, đội ngũ y tế thường phải thực hiện đồng thời nhiều hành động này.

Hồi Sinh Tim Phổi

Đối với những người bệnh ngộ độc cấp tính đang trong tình trạng hôn mê, nhân viên y tế cần tháo răng giả của họ và làm sạch thức ăn cũng như chất nôn ứ đọng ở vùng hầu họng. Việc đặt ống nội khí quản (tracheal intubation) và bảo vệ đường thở gần như luôn luôn là điều bắt buộc khi người bệnh không còn phản xạ kháng cự với thao tác đặt canuyn miệng hầu (oropharyngeal airway) – ngoại lệ duy nhất cho quy tắc này có lẽ là những người bệnh ngộ độc axit gamma-hydroxybutyric (gamma-hydroxybutyric acid – GHB) hoặc gamma-butyrolactone (gamma-butyrolactone – GBL), bởi vì bác sĩ có thể dự đoán chắc chắn ý thức của họ sẽ phục hồi trong vòng 2 đến 4 giờ. Tình trạng thông khí tự nhiên không đầy đủ, được xác định qua biểu hiện lâm sàng hoặc qua phân tích khí máu động mạch (arterial blood gas – ABG), rõ ràng đòi hỏi bác sĩ phải can thiệp hỗ trợ thông khí. Đội ngũ y tế cần thiết lập ngay đường truyền tĩnh mạch và tiến hành đánh giá tuần hoàn. Các điều dưỡng phải ghi chép đầy đủ các dấu hiệu sinh tồn cơ bản, bao gồm huyết áp, nhịp mạch, nhiệt độ, tưới máu ngoại vi và lượng nước tiểu.