Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. CHƯƠNG 108. QUẢN LÝ PHƠI NHIỄM HÓA HỌC, SINH HỌC, BỨC XẠ VÀ HẠT NHÂN

Cẩm nang Chăm sóc tích cực của OH, ấn bản thứ 9, 2026. Chủ biên: Jonathan M. Handy, Bala Venkatesh. (C) 2026 NXB ELSEVIER.
Dịch và chú giải: THS.BS LÊ ĐÌNH SÁNG. Cuốn sách này được dịch và xuất bản trực tuyến vì mục đích học thuật, phi lợi nhuận, duy nhất trên các nền tảng yhoclamsang.net & sachyhoc.com của THƯ VIỆN MEDIPHARM. Bản quyền thuộc về Nhà xuất bản ELSEVIER và các tác giả.

CHƯƠNG 108. QUẢN LÝ PHƠI NHIỄM HÓA HỌC, SINH HỌC, BỨC XẠ VÀ HẠT NHÂN

Chemical, biological, radiological and nuclear exposure management
Andrew McDonald Johnston; Sophia L. De Maria

Oh’s Intensive Care Manual, 108, 1204-1214

Giới Thiệu

Từ Thế chiến thứ Nhất đến nay, vũ khí hóa học, sinh học, bức xạ và hạt nhân (CBRN) liên tục được các quốc gia và tổ chức sử dụng làm vũ khí chiến tranh, khủng bố hoặc ám sát. Thực tế cho thấy, việc các quốc gia sử dụng loại vũ khí này để chống lại đối thủ vẫn đang tiếp diễn, minh chứng qua các sự cố đã được ghi nhận rõ ràng ở Vương quốc Anh và Trung Đông. Trong lịch sử, nhiều quốc gia từng triển khai các chương trình vũ khí hóa học và sinh học; đồng thời, nhiều nước hiện vẫn đang sở hữu hoặc nuôi tham vọng sở hữu vũ khí hạt nhân.

Công ước Vũ khí Hóa học (Chemical Weapons Convention) nghiêm cấm hoàn toàn việc sử dụng các loại vũ khí này và hầu hết các quốc gia đều đã ký kết tham gia. Mặc dù tất cả các kho dự trữ vũ khí hóa học quốc tế được công bố chính thức đều đã bị tiêu hủy, một số quốc gia vẫn có thể đang bí mật che giấu các kho dự trữ chưa được công bố. Tương tự, cộng đồng quốc tế cũng đã thiết lập các công ước đối với vũ khí sinh học và hiệp ước không phổ biến vũ khí hạt nhân. Bất chấp những nỗ lực này, nhiều tổ chức khủng bố vẫn không ngừng bày tỏ ý định chiếm đoạt hoặc sử dụng vũ khí CBRN.

Các Công ước Vũ khí Hóa học hướng đến mục tiêu ngăn chặn việc sản xuất các tác nhân CBRN, tiêu hủy kho vũ khí hóa học hiện hành, phá hủy hoặc chuyển đổi công năng của mọi cơ sở sản xuất và siết chặt việc buôn bán các tiền chất vũ khí hóa học. Theo quy định, các quốc gia tham gia ký kết phải cho phép thanh tra độc lập kiểm tra các cơ sở của họ.

Các vụ ám sát có chủ đích gần đây tại Vương quốc Anh, Nga và Đông Nam Á, vụ tấn công bằng khí sarin ở Tokyo, cũng như việc sử dụng các tác nhân hóa học bao gồm chlorine (clo) và sarin ở Syria đã minh chứng rõ ràng rằng vũ khí CBRN vẫn là một mối đe dọa dai dẳng.

Do nhiều tác nhân trong số này có khả năng gây thương vong hàng loạt kèm theo biến chứng suy hô hấp (respiratory failure), các chuyên gia hồi sức cấp cứu (intensive care professionals) cần trang bị kiến thức để nhận biết dấu hiệu sử dụng chúng và sẵn sàng phương án ứng phó. Điều này đặc biệt quan trọng khi đối phó với các chất độc thần kinh (nerve agents) như sarin, và các tác nhân gây tổn thương phổi (lung-damaging agents) như phosgene và chlorine.

Trong các cuộc tấn công bằng vũ khí hóa học quy mô lớn, người bệnh thường phơi nhiễm qua đường hít thở (inhalational). Tuy nhiên, hiện tượng hấp thu qua da (transcutaneous absorption) cũng có thể xảy ra đối với nhiều chất độc thần kinh, bao gồm các chất độc thần kinh gốc organophosphorus (organophosphorus nerve agents) như Sarin và chất độc thần kinh Novichok. Tác nhân gây rộp da (blister agents), chẳng hạn như lưu huỳnh mù tạt (sulphur mustard), sẽ gây tổn thương trực tiếp lên da đồng thời ảnh hưởng đến hệ hô hấp. Các tổn thương ở mắt (ocular involvement) có thể xuất hiện ngay cả khi nồng độ chất độc thần kinh ở mức thấp, tương tự như khi tiếp xúc với các chất gây kích ứng như tác nhân kiểm soát bạo loạn (riot control agents) và hóa chất công nghiệp độc hại (toxic industrial chemicals), bao gồm chlorine và lưu huỳnh mù tạt. Dù phơi nhiễm qua đường nuốt (ingestion) ít có khả năng xảy ra trong các cuộc tấn công quy mô lớn, nhưng đây lại có thể là con đường phơi nhiễm chính trong các vụ ám sát có chủ đích.

Bên cạnh đó, các cuộc tấn công CBRN cũng có thể nhắm vào cơ sở hạ tầng, sử dụng các tác nhân bền vững (persistent agents) nhằm cản trở việc sử dụng các cơ sở vật chất hoặc khu vực địa lý. Kẻ thù cũng có thể nhắm mục tiêu vào nền nông nghiệp, lây nhiễm các tác nhân vi khuẩn như bệnh than (anthrax) cho động vật chăn nuôi, hoặc dùng hóa chất và virus để phá hoại các loại cây trồng có giá trị kinh tế.

Chẩn Đoán

Việc chẩn đoán tình trạng phơi nhiễm vũ khí CBRN phụ thuộc rất lớn vào bối cảnh cụ thể. Trong nhiều trường hợp phơi nhiễm cá nhân, yếu tố then chốt giúp bác sĩ đưa ra chẩn đoán khi người bệnh có các triệu chứng bất thường chính là việc người đó có tham gia hoạt động chính trị hoặc từng lên tiếng chỉ trích một chế độ từng nghiên cứu vũ khí CBRN. Đối với các sự cố thương vong hàng loạt (mass casualty incidents) xuất hiện nhiều triệu chứng và dấu hiệu bất thường, cơ quan chức năng phải nghĩ ngay đến khả năng vũ khí CBRN đã được sử dụng. Nguyên tắc này cũng áp dụng cho các vụ nổ khủng bố, nơi kẻ thù có thể kết hợp tác nhân CBRN cùng với chất nổ thông thường (conventional explosives).

Dù các cơ quan phản ứng khẩn cấp (emergency response agencies) tại hiện trường vụ khủng bố có thể được trang bị thiết bị phát hiện các tác nhân CBRN, kết quả phân tích có thể không có ngay trước khi người bệnh được đưa đến bệnh viện. Đối với những tác nhân đặc thù, các trung tâm chống độc khu vực hoặc quốc gia với hệ thống phân tích tiên tiến có thể giúp phát hiện chất độc từ các mẫu bệnh phẩm lâm sàng. Việc xác định thủ phạm gây ra vụ tấn công thường khó khăn hơn, nhưng vẫn có thể thực hiện được với sự hỗ trợ từ các phòng xét nghiệm quốc gia hoặc Tổ chức Cấm Vũ khí Hóa học (Organisation for the Prohibition of Chemical Weapons).

Các Tác Nhân Hóa Học

Các tác nhân hóa học bao gồm những vũ khí chiến tranh như lưu huỳnh mù tạt (sulphur mustard), chất độc thần kinh (nerve agents), hydrogen cyanide, phosgene và các hóa chất có độc tính cực cao khác. Bên cạnh đó, nhóm này cũng bao gồm các hóa chất công nghiệp độc hại có thể bị rò rỉ một cách có chủ đích hoặc do vô tình trong các vụ khủng bố hoặc chiến tranh.

Các Tác Nhân Kiểm Soát Bạo Loạn

Công ước Vũ khí Hóa học cấm sử dụng các tác nhân kiểm soát bạo loạn trong xung đột quân sự nhưng lại cho phép sử dụng chúng trong một số tình huống bạo loạn dân sự nhất định. Các tác nhân này bao gồm một loạt hóa chất thường được gọi chung là hơi cay (tear gases), phổ biến nhất là khí CS (2-chlorobenzylidene malononitrile) và bình xịt/khí hơi cay (pepper spray/gas, chiết xuất oleoresin capsicum). Cần lưu ý rằng các tác nhân kiểm soát bạo loạn này không phải là chất độc thần kinh. Chúng tác động lên các kênh điện thế thụ thể thoáng qua (transient receptor potential channels), vốn là những thụ thể tham gia chính vào quá trình cảm thụ đau (nociception).

Thông thường, lực lượng chức năng sẽ phân tán các tác nhân kiểm soát bạo loạn dưới dạng bột hoặc chất lỏng hòa tan trong dung môi mang (carrier solvent) dưới dạng bình xịt. Người ta cũng có thể tạo ra chúng bằng cách đốt cháy một chất độn (filler) bên trong các quả lựu đạn.